Mitxel Lakuntza ELA sindikatuko idazkari nagusiak atzo salatu zuenez, lan ikuskaritzak ez du enpresa bakar bat ere gelditu, eta «asko dira segurtasun arloa urratzen» ari direnak lantokietan COVID-19aren zabalkundea eragozteko neurri bereziak indarrean jarri zituenetik. Radio Euskadin egin zituen adierazpenok, atzo. Horrekin batera, «oso eszeptiko» azaldu zen elkarrizketarako mahai bat eratzeko aukerarekin, Eusko Jaurlaritzak ez baitie entzun nahi «akordio txikietarako ere».

Lakuntzaren arabera, koronabirusak eragin duen krisia aztertuko lukeen mahaia baino gehiago, «zer politika berraztertuko diren» jakitea da oinarrizkoa. Izan ere, «oso denbora gutxian» ohartzen ari da jendea sindikatuak aspaldian salatzen ari diren hainbat auzi egia direla: esaterako, «sektore publikoaren rola» aldatu egin behar dela, eta «atzerrira joan ziren hainbat enpresa ekartzeko beharra dagoela».

ELAko buruaren ustez, osasun krisiak ekarritako krisi ekonomikoak oso nabarmen utzi ditu «austeritate politika eta ildo neoliberala», eta, egoera hori ikusirik, jakin nahi du «Jaurlaritzaren politikaren zer zati berraztertuko den». Zera galdetu zuen: «Beren politikaren zer zati berraztertzeko daude prest?».Gogoratu zuen Osakidetzaren lantaldeko ia %40k behin-behineko kontratua dutela, eta hori «erabaki politiko baten ondorioa» dela. Sektore publikoarekin jarraituz, zahar etxeetako langileen «prekaritatea» nabarmendu zuen.

Lakuntzak adierazi zuen jendea ohartu dela zeintzuk diren funtsezko alorrak, eta horrek berehalako aitorpen soziala ekarri diela sektore horiei. «Bizitzak aurrera egitea ahalbidetzen duten horiek dira: osasuna, garbiketa, egoitzak, janaria eta abar». Bada, erakunde publikoak sektore horiek «bazter utzi» dituztela kritikatu zuen, eta «prekarizatu» egin dituztela azken urteetan.

«Aitorpen politikoa»

Lakuntzarentzat «gakoa» da politika horiek guztiak berraztertuko ote diren ala ez. Eta horrekin batera, ea dagoeneko gauzatu den aitorpen sozial horrek berekin ekarriko ote dituen aitorpen politikoa eta lan alorrekoa. «Txaloetatik langileen zeregin erreala aitortuko duen erabaki politiko zehatzetara pasatu behar da».

Dena den, ez du askorik espero Jaurlaritzak martxan jarri nahi duen eragile sozialen mahaitik. «Elkarrizketarako beharra dago, baina gobernua erratu egin da lehentasunak jartzean, bakarrik patronalak esaten duena entzuten baitu; komunitate zientifikoak dioena ere ez du entzun». Salatu zuen Osasun Sailak baztertu egin dituela adituak, eta «lagunak eta ideologikoki gertu dauden pertsonak» jarri krisiaren batzordean; «eskandalu handia da hau».

«COVID-19ak krisia areagotu egin du, baina arazo nagusiak aurretik zetozen. Jendea babestuko duen sistema publiko indartsu bat behar dugu. Eta sistema hori gidatzeko, geure burua gobernatu behar dugu, erreminta horiek gure esku izateko». Endika Perez LABeko gizarte ekintzako idazkariak esaldi horrekin laburbildu zuen atzo bere sindikatuak 40 eguneko itxialdiaren arrazoi eta ondorioen inguruan eginiko azterketa soziala, eta nabarmendu zuen «kapitalaren neurrira» harturiko erabakia izan dela.

LABek bost arlotan banatu du konfinamenduaren inguruko bere gogoeta. Lehenbizi, argi ikusi du «irizpide ekonomikoekin» diseinaturiko itxialdia dela, «eliteen» nahitara egokiturikoa: «Enpresa nagusien jabeek erabaki dute nola egin, eta ez osasun neurrien arabera». Jaurlaritzak baserritar azokekin eta Espainiako Gobernuak umeei kalera irteteko baimenarekin ordu gutxiren buruan erabakiz aldatu izana jarri zituen bere ustearen adibide gisa.

Hausnarketaren bigarren arloa bizi baldintzen alderaketa da, «ez baitira berberak guztiontzat». Zaurgarritasun egoeran dauden kolektiboak zerrendatu zituen Perezek, eta Bilboko etxerik gabekoen egoitzan pertsona bat eta Zaballako kartzelan (Araba) beste bat hil direla gogoratu. Alde horretatik, gogor kritikatu zuen zahar etxeetako egoera, eta, bereziki, Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusiak eginiko «adierazpen lotsagarriak». Euskal presoen egoera ere salatu zuen, eta esan krisi hau Euskal Herriko kaleetan «autoritarismoa zabaltzeko» baliatu dela: «Kontrol sozialarekin, identifikazioekin… Aldiz, oraindik ez dugu polizia lantokietan ikusi ea segurtasun neurriak betetzen diren zaintzen».

LABen ustez, «dikotomia faltsu» bat sortzen saiatu dira itxialdi honekin: «Ez da osasunaren eta ekonomiaren arteko gatazka bat, osasun publikoaren eta batzuen irabazien artekoa baizik». Horren eredu, Eusko Jaurlaritzaren bi keinu hartu zituen hizpide: «Beharrezkoa ez zen produkzioa mugatu eta astebete eskasera atzera egin izana ospatzen ikusi genituen Iñigo Urkullu, Andoni Ortuzar eta Arantxa Tapia». Eta bestea: «Babes sozialerako neurriak ez dira lehentasuna izan, salbuespen neurrientzako aurrekontua AHTaren metro gutxi batzuena adinakoa dela». Nafarroako Gobernua «antzera» aritu dela ondorioztatu dute.

Krisiak «emakume aurpegia» duela nabarmendu du zuen sindikatuak hausnarketaren laugarren arloan. Zaintza lanetan ari direnen arriskua azaldu du, eta gogoratu emakumeak direla lan horietan ari diren gehienak. «Egoera salagarrian ari dira lanean gehienak, babes neurririk gabe, eta arriskua askoz handiagoa da». Indarkeria matxistaz ere mintzatu zen: «Itxialdiarekin ez da desagertu: astero daude salaketak, eta biktima asko euren erasotzaileekin daude». Azkenik, eta bosgarren gako gisa, LABek gogoratu zuen egungo egoera ez dela krisi honen kudeaketa arazo soila, baizik eta «sistema bera dagoela gaixo», eta arazoa aspaldikoa dela: «Sistema publiko indartsu bat behar dugu, larrialdi egoeraren aurrean erantzungo duena».

28an, salaketa eguna

Apirilaren 28a lan osasunaren nazioarteko eguna da, eta ELAk LABek, ESK-k, Steilasek, Hiruk, Etxaldek eta Nafarroako CGTk salaketa egunera deitu dute. Lantokietan «babes neurri egokirik» gabe dabiltzanei deia egin diete euren egoera ezagutarazteko, «mobilizazioak sustatuz» eta sare sozialetan bideoak eta argazkiak jarriz #bizitzadefendatu traolarekin. Leihoetan xingola beltzak jartzeko deia ere egin dute.

Sonia Saez de Buruaga Espainiako farmazien elkarteak EAEn duen ordezkariak ohartarazi du farmazialariek ezin dutela onartu maskara kirurgikoak 0,96 euroan saltzea.

Mitxel Lakuntza ELA sindikatuaren idazkari nagusiak uste du egoera honek agerian uzten duela elkarrizketaren beharra, baina “eszeptiko” agertu da.

LABek salatu du langile bat lan istripu ez traumatikoan hil dela. Gestamp taldeko arduradun batek bihotzekoa izan zuen Zamudion, lan bilera batean ari zela.

«Eromena». Azken asteetan lanez lepo dabiltza Hernaniko Zulaika aholkularitzan, Itziar Kortak aitortu duenez (Errenteria, Gipuzkoa, 1959). Besteak beste, bezero izaten dituzten langile autonomoek zerbitzu ezohikoak eta berehalakoak behar dituztelako: aldi baterako erregulazio dosierrak kudeatzea, jardueraren eteteak, prestazioak, Lanbideren laguntzak…

Euren egoera propioari dagokionez, zehazki zertan dabiltza orain langile autonomoak zuenean?

Batzuk jarduera etetearekin dabiltza. Lanbidetik oso jende gutxik hartuko du diru laguntza; orain esan dute epeak luzatuko dituztela, baita diru gehiago jarri ere, baina hala ere gutxik hartuko du, baldintzak direnak direlako. Alokairuan ez daudenek, adibidez, ezingo dute jaso.

Askok eskatu dute jarduera eteteagatiko laguntza?

Gobernuak ezarritako zerrendan egon eta itxi zutenek, tabernak, saltoki txikiek eta abarrek, bai, horiek eskatu dute; eta gehienek arazorik gabe jaso dute laguntza. Zerrenda horretatik kanpo daudenek apirilean laguntza eskatzeko egiaztatu behar zuten martxoan %75 hori gutxiago fakturatu zutela.

Hor badago arazoa, ezta?

Bai; izan ere, batzuek martxoaren 20ra arte egin zuten lan, eta diru sarreren %75 baino gutxiago galdu dute. Horiek maiatzera arte itxaron beharko dute galera egiaztatzeko, eta, beraz, laguntza eskatzeko apirila pasatu arte; bitarte horretan, martxoko autonomoen kuota ordaindu behar dute, baita apirilekoa ere. Ordainketa horiek geroratu daitezke, baina ordaindu egin behar gero.

Mutualitateen bitartez egin behar zuten hori, ezta?

Ia guztiek; agian batzuk despistatuko ziren, baina joan den urtean etorri zen legea, eta ia denak mutualitateetan daude.

Konforme daude, nolabait esateko, laguntza horrekin jaso dutenarekin?

Kuotaren arabera kobratzen ari dira. Gutxienekoa kotizatzen dutenek 600 euro inguru kobratuko dute. Beste batzuek gehiago pagatzen dute, hilean 600 euro inguru, eta horiek haur batekin 1.200-1.300 jasoko dituzte, hor ere muga dago eta.

Prestazio txikia jaso eta kostu finkoak ordaindu behar dituzte askok.

Hala da. Argia, telefonoa, eta alokairuan baldin badaude… Lanbideko laguntzak oso jende gutxiri iritsiko zaizkio, eta beste batzuk lokalaren nagusiarekin negoziatzen ari dira, ordainketak atzeratzeko, edo erdia ordaintzeko. Beste batzuek jaso dute ezezkoa; ordaindu egin behar dutela, eta kito.

Zein egoeratan ikusten dituzu autonomoak egun hauetan?

Denetik dago. Batzuk lasai daude, dena ordaindua daukate eta bi edo hiru hilabete hauek pasatuko direla diote. Beste batzuk justu daude, asko autonomoetan daudelako egon behar ez zutenean, eta soldata txikiekin. Eta beste batzuk ito egingo dira bidean. Oxala ezetz, hau azkar hasten bada… Baina jendea kontu handiz ibiliko da dirua gastatzen, beldurrarekin gaude eta. Okerrena tabernentzat eta jatetxeentzat izango da.

Euskal Herriko autonomoek administrazio desberdinetatik jaso ditzakete laguntzak.

ESPAINIAKO GOBERNUA

Prestazioa. Espainiako Gobernuak autonomoentzako ezarritako laguntza nagusia jarduera eteteagatiko prestazioa da. Negozioa itxi edota fakturazioan %75eko galerak izan dituzten autonomoek eska dezakete, alarma egoera amaitzen den hilabetea bukatu arteraino. Eskaera mutualitateen bitartez egin behar dute, edo zuzenean SEPEn, mutualitaterik ez duten autonomoek.

Baldintza nagusiak honako hauek dira: zorrik ez izatea Gizarte Segurantzarekin —edo hilabetean ordaintzea—; alarma egoera jakinarazi zenean, martxoaren 14an, Gizarte Segurantzan egotea autonomoen erregimenean, nekazarienean edo itsasoko langileenean; negozioa itxita edo galerak izatea. Galerak aitortzeko, kontu liburuak edo eta zinpeko deklarazio bat aurkeztu behar dituzte, eta jardueraren araberako fakturazioen batez bestekoa erabiliko da laguntzaren zenbatekoa kalkulatzeko. Orokorrean, azken urteko kotizazio oinarriaren %70ekoa da laguntza, baina zenbateko handiagoa dute seme-alabak beren kargu dituztenek. Laguntza jasotzen duen bitartean, langile autonomoak ez du kotizatuko, eta epe hori kotizatutzat joko diote. Martxoaren bigarren erdiagatik ordaindutako kuotak itzuli egingo dizkiete laguntza jaso duten autonomoei.

Kuoten atzerapena. Maiatzetik uztailera bitartean ordaindu beharreko kuotetan sei hilabeteko atzerapena eska diezaiokete langile autonomoek Gizarte Segurantzari. Hori bai, martxoko eta apirileko kuotak dagozkien hilabeteetan ordaindu beharko dituzte.

Hipoteken ordainketak geroratzea. Etxebizitzen hipoteka maileguen ordainketak atzeratzeko aukera izango dute langile autonomoek, baita beren jarduerari lotutako higiezinen gaineko maileguenak ere. Baldintzak: fakturazioan %40tik gorako galera izatea, luzapena eskatutako aurreko familiaren sarrerak 1.645 euroren azpikoak izatea (IPREM bider hiru), baina haurrak eta ezinduak dituzten familietan kopuru hori handiagoa izan daiteke.

Beste batzuk. Autonomoentzako laguntzen zerrendan badaude mailegu publikoen ordainketen atzerapena, baldintza malguko kredituentzako ICO bermeak eta gasaren zein argindarraren kontratuak egoera berrira egokitzeko baimena ere. Jarduera eteteko baldintzak betetzen dituzten autonomoek argindarrari lotutako bonu soziala eskatu ahalko dute, %25eko beherapena lortzeko.

FRANTZIAKO GOBERNUA

Elkartasun laguntza. 1.500 eurora irits daitekeen ordainketa bakar bat da. Hori jaso dezakete martxoan jarduera erabat eten duten autonomoek, eta aurreko urteko hilabete berarekiko (martxoan edo apirilean) fakturazioa erdia baino gehiago galdu dutenek.

Laguntza artisauentzat eta merkatarientzat. 1.250 euro jasoko dituzte automatikoki urtearen hasieran Gizarte Segurantzan egon eta martxoaren 15ean jardueran ziren artisauek eta merkatariek.

Zergak eta kotizazioak. Ordainketa berregokitzeko moduak ere eskaini dizkiete. Gainera, autonomoek arrisku eta gaixoaldiei lotutako gaixo baimenak izango dituzte. Beste laguntza batzuk ere badaude; esaterako, mailegu ordainketen berregituraketa, eta uraren, gasaren eta argindarraren fakturak egokitu ahal izatea.

EUSKO JAURLARITZA

Lanbideren laguntza. Alokairua eta Gizarte Segurantzaren kotizazioaren ordainketetarako laguntzak. Gehienez, 3.000 euro.

Likideziarako kreditu bermatuak. Elkargiren bidez kudeatutako kredituak. Sei hilabeteko egitura gastuetarako eta likidezia beharretarako finantzaketa.

Zergak. Arabak eta Bizkaiak urte hasierako PFEZaren ordainketa zatikatuak bertan behera utzi dituzte. Hiru aldundiek behin-ehinean eten egin dituzte hainbat tramite, eta zenbait ordainketa geroratu.

NAFARROAKO GOBERNUA

Ordainketa bat. Nafarroako Gobernuak 2.200 euroko ordainketa batekin lagunduko ditu jarduera eteteagatik prestazioa aitortu zaien autonomoei. Fakturazioa %30etik gora murriztu duten autonomoentzat ere beste ordainketa bat izango da, 700 eurokoa.

Zergak. 2020. urteko lehen bi hiruhilekoetako PFEZaren ordainketa bertan behera gelditu da autonomoentzat. Ogasunarekin zorrak ordaintzeko epeak luzatu dizkiete, zerga prozeduren tramiteak behin-behinean eten, eta BEZaren autolikidazioen aurkezpenak eta ordainketak atzeratu.

Merkatarien %15ek ez dute jateko dirurik izango hil honetan», ohartarazi zuen Bizkaidendak federazioko presidenteak, Jose Luis Cebrecosek, Bizkaiko Hitza-ren azken alean. Krisiaren lerroburu ekonomikoetan txandakatuz doaz datu txar kezkagarriak. Langabeziaren igoerak, erregulazioak, enpresen erreskateak, baita negozio txiki asko eta askoren egoera larria ere. Autonomo asko larri dabiltza, estutasunean, eta gero ere larri ibil daitezke.

Langile autonomo askorentzat, esaterako, egun batetik bestera diru sarrerarik gabe gelditzea ekarri du konfinamenduak. Martxoaren 14tik Hego Euskal Herrian eta 17tik Iparraldean, mota bateko eta besteko negozio askok zuzenean itxi egin behar izan dute. Batzuk behartuta itxi dute dira, hala agindu zaielako. Eta beste askok, berriz, ekonomia eta kontsumoa amildu direnean, eta jarduerarekin jarraitzeko ezohiko moduak saiatuta ere, enkargu eta bezero gehienak galdu dituzte.

Autonomoek izan ohi dira halako bat-bateko gainbeherari aurre egiteko zailtasun handienak izaten dituzten langileetako batzuk. Askotan, diru sarrerak bai, desagertu zaizkie, baina ez, ordea, lanaren gastuak; hor jarraitzen dute kostu finkoek, lokalen alokairuek, hipotekek, maileguek, gizarte segurantzako kuotek eta bestek, jada erositako eta saldu ezineko generoaz gain.

Itxialdiak ia erabat gelditu dituen sektoreetan, gainera, autonomo asko daude. 2015eko datuekin egindako Lanbideren txostenaren arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako langileen %18,6 ziren autonomoak; baina eraikuntzako afiliatuen %38 ziren, merkataritza eta auto konponketako beharginen %30, eta ostalaritzako langileen %24.

Apustuak Europan

Hondamendi soziala eragotzi nahian, eta suspertzeari begira, krisi honetan Europako administrazio publikoek aparteko laguntzak ezarri dituzte, bai soldatapeko langileentzat, baita autonomoentzat ere, haiek errenta manten dezaten inoiz ez bezalako gastua apustua eginez. Soldatapeko langileentzat, Alemaniak 2008ko krisian arrakastaz ezarritako ereduari jarraitu dute herrialdeek, aldi baterako aparteko erregulazio espedienteetarako eta antzekoetarako dirua jarriz.

Autonomoekin, ordea, lau laguntza eredu desberdin daude koronabirusaren harira, Bruegel think-tank-ak aztertu duenez. Aukera bat izan da autonomoei ordain bakarreko kopuru zehatz bat ematea; hautu hori egin dute Frantziak eta Italiak. Belgikak eta Herbehereek, berriz, kopuru zehatza ezarri dute, baina hileroko ordainketekin. Kopuru finko horiek, hori bai, murritzagoak dira soldatapekoei aitortutako laguntzekin alderatuta.

Espainiak, Danimarkak eta Erresuma Batuak hirugarren aukera baten alde egin dute, eta aurreko sarreren araberako laguntzak eman dizkiete autonomoei, soldatapekoentzako laguntzen ehuneko berdinekin —kotizaziorako oinarriaren %70 Espainian—, eta alarma egoeraren iraupenaren arabera.

Alemaniak, berriz, beste eredu bat hautatu du: orain arte ez bezala, soilik krisiak irauten duen artean, autonomoek ere langabezia saria izango dute.

Hego Euskal Herrian, gainera, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak ordainketa bakarreko laguntzak iragarri dituzte.

Kotizazio txikiak

Laguntzetako asko, dena den, ez dira iritsiko autonomo guztietara, nahiz eta krisiak kaltetuak izan. Hego Euskal Herrian, zenbait jarduera erabat eten zaizkien edo sarreratan %75etik gorako galera izan duten autonomoentzako dira jarduera eteteagatiko prestazioa eta beste laguntza. Autonomo elkarte gehienek eskatu dute gutxienez fakturazioaren %50tik gora galdu duten autonomoei ere zabaltzeko jarduera eteteagatiko prestazioa. Ipar Euskal Herrian, esaterako, 1.500 euroko sari bakarra jasotzeko galerek %50etik gorakoak izan behar dute.

Kotizazioen araberako prestazioak, gainera, gehienetan laguntza txikia dakar prestazioa jasotzen dutenentzat, autonomo gehien-gehienek gutxieneko oinarrian kotizatu ohi baitute. 2019ko abenduan, Gizarte Segurantzak Hego Euskal Herrian 107.200 autonomo zenbatu zituen, pertsona fisiko bezala —sozietateetako kideak aintzat hartu gabe—. %77k gutxienekoa kotizatu zuten.

Egia da azken urteetan kopuru hori jaitsi egin dela, ezer baino gehiago, autonomoen batez besteko adina handituz joan delako —ia hirutik batek ditu 55 urtetik gora—. Kotizazio oinarriaren igoera batez ere laugarren tartean gertatu da: hala ere, autonomoen %10ek soilik ordaintzen dute Hego Euskal Herrian tarte hori, bi edo hiru aldiz gutxieneko kotizazio oinarria.

Jarduera eten duten edo fakturazioan %75eko murrizketa izan duten autonomoentzako prestazioen lehen ordainketa egin berria da. Mutualitateen datuen arabera, Hego Euskal Herrian laguntza hori eskatu dute 54.646 autonomok —sozietateetakoak ere barne daude—; hots, autonomo modura afiliatutakoen %29,9k. Aurkeztutako eskaeren %96,8 onartu dira, eta batez besteko prestazioa 763 eurokoa izan da.

Etorkizun beltza

Urruntze sozialerako neurrien eraginez, epe ertainerako are panorama gogorragoa dute aurrean sektore jakin batzuetako autonomoek; adibidez, turismoari, ekitaldi jendetsuei eta ostalaritzari lotutakoek. Sailkapenak egitea zaila da, dena den, kasu desberdin ugari izan baitaitezke.

Diru sarrera mailan ere lehendik oso egoera desberdinak zituzten autonomoek. Europan egindako azterketen arabera, diru sarrera handiak edo txikiak izaten dituzte euren kontura aritzen diren langileek; erdi mailako diru sarrera dituztenak, konparazioan, gutxiago dira. Eurostaten arabera, 2018. urtean autonomo ertain batek soldatapeko ertain batek baino %18 gutxiago irabazten zuen Europako Batasunean.

EBko autonomoen laurden bat menpekotasun ekonomikoko, autonomia txikiko eta finantza zaurgarritasuneko egoeran zeuden 2017an, eta, Eurostaten datuen arabera, langile autonomoek pobrezia eta bazterketa soziala pairatzeko probabilitate bikoitza dute.

Koronabirusa COVID-19: Espainiako Gobernuak bi hilabetez luzatu du telelana. Espainiako Gobernuak langabezia-prestazioaren estaldura langile gehiagori zabaldu die.

Viscofan elikagaientzako bilgarriak egiten dituen enpresak mila euroko aparteko bonua ordainduko die langileei pandemia bete-betean lan egiteagatik.