2018ko azaroan hil zen behargina, amiantoarekin lanean ibili izanak eragindako gaixotasun baten ondorioz. 1971 eta 1972 artean sei hilabetez aritu zen CAFen, eta trenak muntatzeko lanetan zela izan zuen kontaktua amiantoarekin. CCOOk adierazi du epaimahaiak «frogatutzat» eman duela CAFen instalazioetan amiantoaren eraginpean egon zela, eta hura manipulatzeko lanetan ez zela langilea babesteko ekipamendurik eta segurtasun sistemarik erabili.
Sindikatuak salatu du CAFek argudio «eskasak» erabili dituela epaiketan bere erantzukizuna ukatzeko. Besteak beste, amiantoaren arriskuaz iritzi publikoa aldarazi nahi izana egotzi dio enpresari, eta gogorarazi du langilea gaixotu zen garairako bazegoela amiantoagatik babesteko neurrien inguruko erregulazioa.
Helegitea beste kasu bati
Duela bi aste ere amiantoagatik hildako beste langile baten kasuagatik zigortu zuen Donostiako auzitegi batek CAF, eta haren senideei 133.655 euroko kalte-ordaina ematera zigortu zuen. Asviamie amiantoaren biktimen elkarteak salatu duenez, ordea, enpresak helegitea aurkeztu du.
Senideek hildakoaren birikak izoztu zituzten, eta 2017an eginiko txosten batek frogatutzat eman zuen amiantoagatik hil zela langilea. Elkarteak gogorarazi du enpresa aurrez ere ahalegindu zela zalantzan jartzen langilearen biriketan amianto zuntzak zirela frogatzen zuten mediku txostenak. CAFek tabakismoa argudiatu zuen epaiketan kalte-ordaina erdira murrizteko.
Asviamie elkarteak CAFi egotzi dio helegitearen bidez bere erantzukizunak ukatu nahi izana, eta amiantoaren eraginez enpresaren Gipuzkoako lantegietan hil diren 55 langileri «trufa» egitea. «Amiantoaren arriskua ezkutatu zuten, eta ez zieten jaramonik egin hainbat hamarkadatan», salatu du elkarteak. Eta gaineratu du datorren astelehenean, urriaren 26an, CAFen aurkako beste kasu bat epaituko dutela, amiantoaren ondorioz hil zen beste langile bati dagokiona.
Itxialdiak eta hark ekonomian izandako eraginak ñabardura txikienean ere lupa jartzea dakar. Historian, uztailetik abuzturako jauzian esportazioek behera egin izan dute, baina aurten joera ezberdina beharko lukeena ez da izan horrela. Ez behintzat EAEn, hiru probintziek egin baitute behera abuztuan (-%32): Araban, 663 milioitik 245era jaitsi da; Bizkaian, 639tik 499ra; eta Gipuzkoan, 554tik 534ra. Guztira, hilabete batetik bestera 588 milioi euro gutxiagoren merkantziak bidali dituzte atzerrira.
Datu horiek zuzenean egiten dute talka Nafarroakoekin, hilabete arteko aldean gora egin baitzuen. Uztailean 550 milioi euroren esportazioak egin zituzten Nafarroako enpresek; abuztuan, berriz, 597koak (+%8,5). Inportazioek ere gora egin zuten uztailetik abuztura, 277 milioi eurotik 292ra. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, aldiz, inportazioek ere behera egin zuten: 1.339 milioitik 1.095era. Abuztuan, Hegoaldeko esportazioak inportazioak baino 489 milioi handiagoak izan ziren. Balantza komertzialak alde jarraitzen du.
Hilabetez hilabeterako bilakaeran behera egin zuten esportazioek, baita urtez urteko alderaketan ere. Kasu horretan aldea nabarmenagoa da, eta agerikoa da pandemiaren eraginak indarrean dirauela. Izan ere, iazko abuztuarekin alderatuta, Hegoaldean %17,1 jaitsi ziren esportazioak. Lurraldekako alderaketan, Bizkaiak izandako %22ko jaitsiera da nabarmenena.
Balantza komertziala
Pandemiaren arrastorik garbiena, dena den, abuztura arte pilaturiko datuetan ikusten da. Urteko lehen zortzi hilabeteetako Hegoaldeko esportazioak iazkoak baino %19,95 apalagoak dira. Parametro horretan ere, Nafarroako datuak hobeak dira, -%17,1, EAEko -%21,2arekin alderatuta. Urteko balantza komertzialari dagokionez, Hegoaldeko enpresek 5,679 milioi euro gehiago esportatu dituzte inportatu baino. Alde horretatik, beste behin, Nafarroaren datua hobea da, inportaturiko euro bakoitzagatik bi esportatu baititu 2020an.
Datu guztiak batera aztertzeak, baina, ez du argazki erreala erakusten, sektore batzuetatik bestera alde handia egoten da eta. Eustatek ematen ditu datuak, eta iazko abuztuarekin alderatu ditu. Horiek hala, produktu energetikoen esportazioa da gehien jaitsi dena: %60,4, eta horrek eragiten du Bizkaiko ia jaitsiera osoa. Araban garraio materialak (%43) eta metalak eta manufakturak (%29) dira kolpea gehien nabaritu duten sektoreak, eta Gipuzkoan, batez ere, plastikoak eta kautxuak: -%49. Nafarroan, autogintza %65,8 jaitsi da. Hala ere, askogatik da lurraldean pisu handiena duen sektorea, esportazioen %38,9rekin. VWk ekoizpen urte historikoa izan zuen 2019an, eta horrek are deigarriagoak bilakatzen ditu alderaketak. Bigarren sektorea ekipo ondasunak dira (%29,6).
Eta nora joan dira produktu horiek? Alemania da erosle handiena (%17,1), Frantziaren (%15,5), AEBen (%6,9) eta Erresuma Batuaren (%6,1) aurretik. Nafarroaren kasuan, Frantziak (%17,3) aurrea hartzen dio Alemaniari (%15,1), Italia (%9,7) eta Portugalen (%3,1) aurretik. Kalkulu horien egileek ez dituzte esportazio moduan kuantifikatzen Espainiara eginiko bidalketak.
1 Zenbateko igoera izango dute freskagarriek? Egun, BEZ murriztua dute (%10), eta Espainiako Gobernuak BEZ arrunta ezarri nahi die: %21. Funtsean, nazioarteko erakundeen eskaera beteko du, Europako herrialde gehienetan %19-21eko zerga baitute edari horiek, edo tasa berezi bat —Frantziak eta Kataluniak, esaterako—. Hego Euskal Herrian bildutakoaren parte bat, itundutakoa, bertako administrazioen esku geratuko da, gainerako BEZekin bezala.
2 Sarean zabaltzen ari dira taberna batean 2,5 euroko kostua duen freskagarri batek 2,75 euro balioko duela. BEZa zeharkako zerga bat izanik, badu logika hori esateak, baina ez du zertan hala izan, eta neurriaren kontra daudenen mezu interesatu bat ere bada. Igoeraren parte bat produktoreek eta saltzaileek ere har dezakete, BEZa igota ere etekin handiko produktuak izango baitira. Edari alkoholdunena, adibidez, %42 da; tabakoarena, %80.
3 Nor dago alde eta nor kontra? Helburua da osasunaren mesedetan edari horien kontsumoa gutxitzea, eta ikerketek diote hala gertatzen dela oro har, baina azterketa batzuek erakutsi dute ez hori ez dela hain modu nabarmenean gertatzen, besteak beste produktu horiek eskuragarriago daudelako, osasungarriagoen alboan. Kontsumitzaileen elkarte batzuek uste dute bigarren horien BEZa ere jaitsi beharko litzatekeela. Edari freskagarrien produktoreentzat, berriz, «ideologikoa» da erabakia, eta ohartarazi dute ostalariei egingo diela kalterik handiena.
4 BEZa igotzea beti izaten da eztabaida politikorako iturri: oraingo honetan ere bai? Ez dirudi hala izango denik, zeharka bada ere Europak inposatutako erabakia da eta. Gobernuaren asmoa da aurrekontuen negoziazioarekin batera adostea —urte hasierarako—. Euskal alderdiek ere ez dute trabarik jarriko, erantzukizuna ez baita bertako erakundeena izango —BEZaren kasuan, inoiz ez—. Hori bai, etekina aterako diote. Euskal ogasunek bazuten aukera tasa berezi bat ezartzeko, 2017an Kataluniak egin zuen bezala, baina uko egin zioten, diru gutxi bilduko zutela argudiatuta. PPko Cristobal Montoro saiatu zen zerga igotzen, baina atzera egin zuen, erremolatxa eta azukre ekoizleen presioagatik.
5 Plastikoak ere zergapetuko ditu Madrilek. Bai. Hori ere Europak eskatuta, eta ingurumen politikek baldintzatuta. Berrerabilgarriak ez diren ontziak fabrikatzeagatik eta inportatzeagatik, 0,45 euro kilogramoko.
Adegik garbi utzi nahi izan du konfrontaziotik aldendutako «negoziazio moderno bati esker» erdietsi dutela akordioa, «gatazkarik gabe», «errespetuarekin» eta «bestearen aitortza eginez». Alegia, patronalak aditzera eman nahi izan du sindikatu matxinoak —ELA eta LAB— menditik jaitsarazi dituela, «enpresa kultura berriaren oinarriak» ei dituen negoziazio prozesu batera. Ez du esan 2019aren hondarrean eragileek Bizkaian egindako metaleko akordioak gatazka latz baten lorratza utzi duela, grebak eta manifestazio handiak tarteko, eta atxilotuak, isunak, kalte materialak… Ez du esan Bizkaiko prozesu horren itzalak erabat baldintzatu duela Gipuzkoako negoziazioa. ELAk deitu zuen mahaira urte hasieran ordezkaritza handieneko sindikatu gisa, Bizkaiko hitzarmena sinatu eta aste gutxira, eta Adegik oso gogoan izan du zer gertatu zen Cebek patronalaren eta batasun sindikalean jardundako lau sindikatu nagusien artean. Orain, enpresak eta langileak behin-behinekotasunera kondenatzen dituen pandemia baten gordinean, inork ez zuen nahi beste gatazka nekagarri bat, eta Adegik inork baino gutxiago. Gainera, lan erreformaren paretan pitzadurak ateratzen hasi dira Madrilen PSOEk eta Unidas Podemosek agintzen dutenetik. Aldaketak datoz, beharbada iragarri baino arinagoak, baina aldaketak azken finean, eta enpresen abantaila negoziatzean ez da betiko izango. Beharbada, garaia zen sektorean ordenatzeko, enpresen lehiari ere eragiten dion oihanari muga jarrita.
Pandemiak zer ekarriko beldur
ELAk ere ez du soka gehiago tenkatu nahi izan. Datorren ezezaguna izugarria delako ustea zabaltzen ari da enpresa askotan; «inork ez daki zer datorren», esan dio egunkari honi ELAko Industria Federazioko arduradun Unai Martinezek. Adegik mahai gainean jarritako azken agiria onartzeko urratsa egitea —«estatuko hitzarmen kolektibo onena» izan ala ez— ez zen erraza izango konfrontazioa banderatzat duen sindikatuarentzat. Eta erabaki horretan ere bere pisua izan du Bizkaiko prozesuak, LABek, CCOOk eta UGTk ituna egin eta ELA kanpoan geratu baitzen iazko abenduan. Mitxel Lakuntza idazkari nagusi duen sindikatuak ez du egoera hori errepikatzerik nahi izan. Ordezkaritzaren ia %49 dauka sektorean, eta erritmoa hark jartzen duela erakustea erabaki du, Adegirekin akordiorako oinarria eginez beste edozeinek baino lehenago.
«Batasun sindikala hautsi du» mugimendu horrek, LABen ustez, eta arriskuan jarri du akordioa. Sindikatu abertzaleak, CCOO eta UGT bezala, martxan jarritako tren batera igotzera behartu du Adegiren eta ELAren ezusteko akordioak. LABek ezezkoari eutsi izan balio —UGTk bezala—, lerro hauek metalaren porrotaz lirateke; baina «ardura ariketa bat» eginez, Garbiñe Aranburuk gidatzen duen sindikatuak modua aurkitu du 40.000 langileri eragiten dien hitzarmena egia bihurtzeko: Adegik baietzaren ateak ireki dizkio berdintasun alorrean batzorde bat eratzeko eskaintzarekin, eta langileen azterketa medikoak lanordu gisa zenbatuko direlako konpromisoa hartuz.
Eta hamar urteko korridore beltz baten amaieran argia piztu da bat-batean. Ez da gutxi aurrez aurre zabaldu den beste tunel bat igaro behar den honetan, inork ez baitaki haren luzera zenbatekoa den.
IEAk aste honetan plazaratu du bere aurtengo World Energy Outlook txostena, energiaren alorreko datu nagusiak eta etorkizuneko agertoki posibleak xehatuz. Irismen eta eragin handiko txostena da IEArena; oinarri eta gida, besteak beste, politika energetikoen erabakiguneetan.
Aurten bi giltzarri nagusi aipatu ditu agentziak: pandemiaren inpaktua, batetik, eta bizkortutako energia trantsizioak, bestetik. Bi gaiak elkarrekin lotuta daude, IEAren ustez, eta biak daude pandemiaren iraupenari eta larritasunari buruzko zalantza guztien menpe.
Ziurtasun gabezia handiaren ondorioz, IEAk erabaki du aurtengo txostenean ez duela aurkeztuko abaguneko politikei dagozkien agertokiari buruzko analisirik. Normalean, agertoki hori izan ohi da nolabaiteko oinarria beste analisientzat, baina, agentziaren ustez, «oraingo zirkunstantziei begira, zaila da imajinatzea betiko martxa nagusituko dela».
Lau agertoki
Gauzak horrela, lau agertoki posible aurkeztu ditu txostenak. Oinarrizko agertokia, IEAk posibleen ikusten duena, aldaketarako xehetasunekin aurkeztu diren eta «sinesgarri» zaizkion politikak aplikatuko diren hori da, Adierazitako Politiken Agertokia. Egoera horretan, pandemia 2021erako kontrolatutzat jo du agentziak: BPG barne produktu gordina datorren urtean itzuliko da krisi aurreko mailara, eta energia eskaria, berriz, 2023an.
Okerrenean ere jarri da IEA. Zer gerta daiteke COVID-19aren kaltea luzatu egiten bada? Suspertze atzeratuko agertokian, BPG globala ez da krisi aurreko mailara itzuliko 2023ra arte, eta energia eskariak 2025era arte itxaron beharko du. Bai oinarrizko agertokian, bai okerrenean ere, CO2 isurketetan errebote geldoa aurreikus daiteke, beti ere krisi aurretik iragarritako hazkundearen azpikoa. Arazoa da ez duela isurietan egiturazko aldaketarik ikusten: geldialdi ekonomikoaren ondorioz jaitsiko dira.
Azken urteetan IEAren analisietan gero eta pisu gehiago hartzen joan da Garapen Jasangarriko Agertokia, eta aurten pisuzkoena da, oinarrizkoaren atzetik. Agertoki horretarako, energia sektorearen egiturazko aldaketa baterako, ezinbestekoak dira inbertsio masiboak kapital stock berri, efiziente eta garbiagoetan. Horrela lortuko litzateke CO2 isurien goia 2019. urtean uztea.
2020ko txostenak marraztutako laugarren agertokia berria da. IEAk lehen aldiz aztertu du modu sakonean 2050. urtean karbono neutraltasuna lortzeko bidea nolakoa izango litzatekeen. Inbertsioez gain, eta energiarako teknologia garbien hedapenaz gain, giza portaeraren aldaketa orokortuak behar liratekeela uste du IEAk.
Mix energetikoari begira, iturri berriztagarriak dira garaile txostenak marraztutako agertoki guztietan. Energia globalaren eskaria murriztuko balitz ere, iturri berriztagarrietako energiaren eskariak gora egingo luke; edozein dela ere agertokia, agentziak hazkundea iragarri du iturri berriztagarrietan.
Oinarrizko agertokiaren arabera, argindarraren eskari berriaren %80 berriztagarriek beteko dute 2040. urtera artean. Garapen jasangarri batean, haien hazkundea handiagoa litzateke, eta are handiagoa neutraltasun klimatikoa 2050ean iristeko ikusmiran.
Hidroelektrikoak ez diren berriztagarrietako argindarra ekoizteko ahalmenak gora egiten jarraitzen du, IEAk berak aurretik iragarritakoa baino erritmo bizkorragoan. Eguzki energia eta itsasoko zein lurreko energia eolikoa.
Munduaren petrolio erabilerak goia jo duela esateko goizegi da, IEAren aburuz, betiere ez badira klima larrialdiari aurre egiteko neurriak indartzen. Oinarrizko agertokian, petrolioaren eskaria krisi aurreko mailara 2023an itzuliko dela uste du agentziak, baina, hala ere, iaz iragarritakoa baino hazkunde txikiagoa izango du 2030erako —bi milioi upel gutxiago eguneko—. Hori bai, eskariaren hazkunde horren %60 industria petrokimikotik iritsiko da, azken hamar urteetan errepide garraioa izan den arren eskaria handitu izan duena.
Gas naturalaren eskaria bizkor suspertuko da aurtengo beheralditik, eta 2030erako 2019ko mailatik %14 gora egongo da. Gasaren —eta neurri txikiagoan petrolioaren— mesedetan dator ikatzaren gainbehera. Baina, IEAren ustez, ezarritako merkatuetan bost urteren buruan agortuko dira ikatzetik gaserako irabazi horiek, ingurumen politiken, elektrifikazioaren, berriztagarrien lehiaren eta karbono isuri txikiko gasen —hidrogenoaren— erabileraren ondorioz.
2025. urtean utziko dio ikatzak munduko energia iturri nagusia izateari. Agertoki guztietan ikatzarenak egin duela uste du agentziak. Haren beherakada «egiturazkoa» dela nabarmendu dute datuek, eta, zenbat eta klima politika sendoagoko agertokia, handiagoa da ikatzaren eskariaren murrizketa. Dena den, IEAk iragarritakoa baino bizkorrago jaitsi beharko du ikatzaren erabilerak, beroketa 1,5 gradutara mugatu nahi bada.