Egoera horretarako prestatzen hasi da Europako Batasuna, eta larrialdi plan bat aurkeztu du Bruselak, urtarrilaren 1ean bi blokeen arteko harremanak eta garraioak ez daitezen erabat eten.
Hitz bitan, Europako Batzordeak proposatu du sei hilabetez luzatzea aire eta lur garraiorako baimenak, Erresuma Batuko hegazkinak, autobusak eta kamioiak EBren lurraldean sartzeko baimena izan dezaten. Proposamen horrek soilik balioko luke Erresuma Batuak erabaki bera hartuko balu EBko garraiobideekin.
Hegazkinei dagokionez, segurtasun baimenak eman nahi dizkie konpainia britainiarrei, kontinentearen eta uharteen arteko zerbitzuekin jarrai dezaten. Hori bai, baimenik ez lukete izango EB barruko hegaldiak egiteko. Euskal Herrian dabiltzan aire konpainien artean, IAG taldea (British Airways, Iberia, Vueling, Aer Lingus…) eta Easyjet lirateke kaltetuenak. AIG bere kapitalean aldaketak nahi ditu, %50 baino gehiago EBkoen esku geratuko balitz, EBko konpainiatzat joko bailuke Bruselak.
Lurreko garraioan, EB prest legoke urte erdiko baimen berezi bat emateko Erresuma Batuko kamioi konpainiei. Hori bai, mugan beharrezko tarifak ordaindu beharko lituzkete, eta dagozkien kontrolak igaro. Mantxa azpiko trenbideak eta Hego eta Ipar Irlanda lotzen dituzten autobusek ere baimena lortuko lukete.
Arrantzan, konplikatuagoa izan daiteke konponketa. Britainiarrei EBren uretan sei hilabetez arrantza egiteko baimena emateko prest dago Brusela, baina ohikoena kontrakoa da, hau da, europarrek Eskozian eta Ingalaterran arrantzatzea; egoera horri buruzko desadostasuna da akordioa eragozten duenetako bat.
EBko gobernuburuen goi bileraren lehen helburuetako bat zen aurrekontuaren korapiloa askatzea, eta arratsaldearen amaieran lortu egin zutela jakinarazi zuen Charles Michel Europar Kontseiluko presidenteak: «Akordioa lortu dugu aurrekontuei eta suspertze planari buruz. Orain has gaitezke horiek betetzen eta geure ekonomiak berreraikitzen».
Alemaniaren lana izan da Poloniaren eta Hungariaren betoa gainditzeko modua aurkitzea, Berlini dagokiolako EBko jarduneko lehendakaritza. Asteazkenean lortu zuen akordioaren aurreko bat, eta atzo, Europar Kontseiluak ontzat hartu zuen.
Arauen errespetua
Gatazka eragin zuen arauak ez du aldaketarik izango: Next Generation planaren dirua nahi duenak zuzenbide estatua errespetatu beharko du. Klausula hori Polonia eta Hungaria buruan zituztela jarri zituzten EBko beste kideek, nekatuta baitaude Varsoviako eta Hungariako gobernuen jokaera antidemokrata batzuekin. Gutxiengoen aurkako neurriak hartzea, prentsa askatasuna bortxatzea eta epaitegien independentzia ez errespetatzea leporatzen diete, besteak beste. Kontu horiengatik hainbat zigor espediente ireki dizkie Bruselak, baina oraingoz ez dute zigorrik jaso horien ondorioz, ez delako ahobatezkotasunik izan.
Klausulak hor jarraituko duen arren, ezartzeko aukerak gutxitu dituztela uste dute Poloniak eta Hungariak. Batetik, deklarazio bat lortu dute, zeinak esaten duen klausula «objektiboki, inpartzialki eta modu justu batean» soilik ezarri ahal izango dela, eta herrialde guztiei aplika ahal zaiela. Bestetik, herrialde batek zigor prozeduraren aurkako helegitea jarri ahal izango du Europako Justizia Auzitegian, eta hark izango du azken hitza.
Poloniaren eta Hungariaren kalkulua da haiek zigortzeko prozedura hasiko balitz ere luze joko duela auzitegiak epaia kaleratu arte, eta ordurako dirua gastatuta izango dutela. Aurrekontuetan eta beste kasu batzuetan ez bezala, Next Generation planari dagozkion erabakiek ez dute EBko kide guztien onespena behar, gehiengo batena baizik.
Hasteko, COVID-19 kasuen inzidentzia pilatuaren muga dago; 100.000 biztanleko 500 kasutik gora duten herrietan ezingo da zabaldu ostalaritza. 30 bat herri daude arazo horrekin; adibidez, Arrasate, Eibar, Arrigorriaga eta Ordizia. Herri horietako tabernariak kexu dira, Gabonetako sasoi oparoa ere badoala ikusten ari direlako. Arrasaten (Gipuzkoa), esaterako, ehundik gora taberna eta jatetxe daude, eta 250 familiaren bizimodua haiei lotua. Maria Ubarretxena alkatea ostalariekin batzartu zen atzo, laguntzen inguruan hitz egiteko. Izan ere, Jaurlaritzak paperean aplikatutako logika kolokan jarriko du errealitateak. Eibarko tabernak itxita egongo dira larunbat honetan, baina eibartarrek Ermuan kontsumitu ahal izango dute, Ermua atzo atera baitzen 500 kasutik gorakoen taldetik. Arrigorriagokoek, berriz, Basaurin eta Galdakaon trago batzuk hartu ahal izango dituzte, edota Bilbon, baina ez Arrigorriagan.
Hala ere, ikusteko dago 500 kasuren arau hori 5.000 biztanletik beherako herrietan ere aplikatuko ote den. Intzidentzia oso gora eramaten dute kasu gutxi batzuek biztanleria apaleko herrietan, eta gaur argitaratuko duten dekretuak baztertu egingo du aplikazio automatikoa. Beraz, kasuz kasu aztertuko du agintaritzak baimena eman ala ez.
Agur afariei
Bizkaiko ostalarien elkarteko presidente Hector Fernandezen ustez, «ostalaritza jasaten ari den bidegabekeriaren parte bat baizik ez du konpondu» Labiren aholku batzordeak, jardunari jarritako mugak leundu izanagatik. Dena den, Fernandezek begi onez hartu ditu aldaketak, baina nabarmenduz ez direla aski: «Arazoak bere horretan dirau. Sektoreak lan egin beharra dauka, eta negozioek fakturatzeko beharra dute, krisia oso gogorra delako».
Ordutegi zorrotza da Labiren erabakiaren bigarren arazo handia ostalarientzat. 20:00etan itxita behar dute negozioek, eta horrek ezinbestean dakar afari zerbitzua galtzea, baita afaldu aurreko txikiteoa ere. «Jatetxeetako bi zerbitzuak salbatzeaz hitz egin genuen, bazkariak eta afariak, baina ezin izan ditugu afariak salbatu», esan du Fernandezek. Tabernetako barran eserita kontsumitu ahal izatea ere eskatu zuten, baina ukatu egin diete.
Horrez gain, bezeroek beti maskara dutela egon beharko dute hala tabernetan nola terrazetan. Soilik jateko edo edateko kendu ahal izango dute. «Larunbatean ireki egingo dugu; osasunarekin konpromiso handia daukagu, eta eskerrak ematen dizkiegu joango diren bezeroei», esan du Gipuzkoako ostalarien elkarteko zuzendari Kino Martinezek; «baditugu erreserbak, baina asko dugu jokoan, eta ez bakarrik gure sektoreak, baita gizarte osoak ere. Erabil daitezela maskarak behar bezala, urtarrilean tabernak zabalik nahi izanez gero arauak zorrotz bete beharko baititugu».
Bestalde, gauerdian bukatu zaie ostalariei Jaurlaritzaren laguntzak eskatzeko epea. 9.655 eskaera jaso ditu gobernuak, eta 675 onartu ditu jadanik. Javier Hurtado Merkataritza sailburuak azaldu du 30 milioi euroko funtsa «egokia» izan dela jasotako eskaerei aurre egiteko. Langile bat eta hiru bitarteko lantaldea duten negozioen jabeek eskatu dituzte 9.655 prozedura horietatik 5.739 (%60). Lau eta hamar langile bitarteko taldekoek 3.267 eskaera egin dituzte (%33); eta hamar langiletik gorako negozioen jabeek, 64 (%7). Lehen taldekoek 3.000 euro jasoko dituzte; bigarrenekoek, 3.500; eta langile gehien dituztenek, 4.000 euro.
Nafarroako ostalariak, berriz, gobernuko ordezkariekin batzartu ziren atzo, eta Osasun Departamentuak sektoreari proposatu zion ostatuak zabaltzeko ordutegia 22:00 arte luzatzea ostegunetik aurrera. Gainera, ostatuen barruan aforoa %30ekoa izatea proposatu du gobernuak.
Ipar Euskal Herrian ere protestak ez du etenik: ostatu eta jatetxeetako aitzinaldeak plastiko beltzez estalita agertu dira azken orduetan. «Guretzat ez da besta», «utz gaitzazue lanean» eta halako esaldiak idatzi dituzte ateetan. Frantziako Gobernuak urtarrilaren bukaerari erreparatu zion irekieraz aritzean orain dela aste batzuk, baina gaur-gaurkoz ez dago ezer finkorik.
«Sestaoko eta Barakaldoko ITP plantak dira egun Ezkerraldeko enpresarik garrantzitsuenak. Ezin dugu onartu eskualdean enplegua suntsitzen jarraitzea, are gutxiago eragotzi daitekeenean». Angel Rodriguez Precision Castings Bilbao langile batzordeko presidenteak (CCOO) hitz horiekin laburbildu zuen langileen jarrera, atzo goizean. ITP Aeroren fundizioa da PCB, eta 136 langileri eragingo dion erregulazio espediente bat du mahai gainean. Hilaren 23ra arte negoziatuko dituzte neurriaren baldintzak langileekin. Egun, 405 langile dira, finkoak denak, eta 45 urteko batez besteko adinarekin. Dena den, urtarrilean 620 langile inguru ziren, eta enpresak ez die kontratua berritu behin-behinekoei.
Langile batzordeak argi du zeintzuk diren negoziazio mahaian jokatu nahi dituen kartak. «Aurreikuspenen arabera, 2022. urterako susperraldi argia espero da hegazkingintzan; beraz, ez dugu ulertzen enpresak egiturazko neurriak hartzea», azaldu zuen Rodriguezek. Aurretik, baina, 2021. urtea dago, eta horri aurre egiteko behin-behineko neurriak proposatu dituzte bileretan. «Urte zaila izango da, eta litekeena da jaitsiera izatea eskaeretan. Baina badaude kaleratzeak eragozteko neurriak: aldi baterako erregulazioak… Hortik jo behar du konponbideak, eta urtebete barru egoera berriz aztertu». Sindikatuen arabera, ITP taldeak 105 milioi euroko irabazi zituen 2019an.
Enpresak negoziazioetan esan duenez, 2021ean ia erdiraino jaitsiko da ekoizpena, baina batzordean uste dute ez dela hainbesterako izango. Gainera, dagoeneko lantaldea murriztua dago behin- behinekoen kaleratzeekin. Mugimenduen atzean, baina, beste aldagai bat dago: Rolls Roycek ITP Aero saldu nahi du; eta erregulazioak asmo horrekin lotura izan dezakeela iritzi diote sindikatuek. Gauzak hala, erakunde publikoen laguntza eskatu dute. «Jarrera argia erakutsi behar dute. Hitzetatik ekintzetara pasatu behar dute eta enpresei presioa egin langileen adosturiko irtenbide bat exijitzeko». Sektorean inbertsio publiko handiak egin direla nabarmendu zuen Rodriguezek, eta hortik irits daiteke presiobidea.
Iragan astean, ELA sindikatuak jakinarazi zuen «luze gabe» lan karga berria espero dutela ITPk Zamudion (Bizkaia) duen plantan. PCBn harentzat egiten dute lan, eta albiste ona dela badakite, baina egun, epe laburrerako neurriak behar dituztela esan zuen Rodriguezek. Horiek lortzeko, bederatzi eguneko grebaldia eta hainbat mobilizazio antolatu dituzte hurrengo bi asteetarako. Nagusiak etziko eta hurrengo larunbateko martxak dira. «Ezkerraldean egin nahi duten harrapaketa eragozteko eskualde osoaren beharra dugu».
Joko arauak azpimarratuz egiten hasi zuen Azpiazuk Ekonomia eta Ogasun Batzordeko mintzaldia: «Europak lupaz begiratuko du plan bakoitzak jasotako osagaiek beren egutegia izan dezatela bete beharreko mugarriekin, horiek ez betetzeak baldintzatu egiten baitu Erresilientzia Mekanismoko funtsak jasotzea. Horregatik, proiektuek errealistak eta bideragarriak izan behar dute».
Epeei buruz, «daukagun informazioaren arabera, Espainiak urtarrilean bidali nahi du Europara bere planaren lehen bertsio bat, eta, ondorioz, Euskadik bere lehen bertsioa hilabete honetan bidali behar du», aipatu zuen Azpiazuk. Izan ere, Bruselako mailara joan aurretik, Espainiako ligan ere jokatzen dira Europako funtsak. Ekonomia sailburuak berretsi zuen funtsetarako proiektuen bere zerrenda hori abenduaren 29an onartuko duela Gobernu Kontseiluak, eta hori ere «lehen bertsio bat» izango dela zehaztu zuen.
Abuztuan Madrilera bidalitako proiektuen zerrenda hartaz ere hitz egin zuen sailburuak. Azaldu zuen Pedro Sanchezek hala eskatu ondoren bidali zuela zerrenda hura Iñigo Urkullu lehendakariak, erkidegoetako presidenteen konferentzia baten ostean.
«Gaizki ulertuak» sortzen ari den gaia «garbitu» nahi zuen atzo Azpiazuk: «Lehen zerrenda bat zen hura, ez behin betikoa, eta ez du inondik ere Euskadi Nexten onartuko dugun eduki globala jasotzen».
Baina, hala ere, ez zuen Euskadi Nexteko zerrenda horren xehetasun berririk eman, azaro bukaeran jada aletu zituen ildo eta gai orokorrez aparte. Proiektuen zerrenda osatzeko elkarrizketetan dabiltza oraindik, eta, Azpiazuren ustez, egitasmo zehatzak aipatzeak «zarata» sortuko luke. Gaineratu zuen Jaurlaritza osatzen ari den zerrendaren lehentasuna «Euskadik programa estrategiko propioa» izatea dela.
Zerrendarik ez, ezta zerrendara ekarpenik egiteko modurik ere. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek kritikatu egin zuten Eusko Jaurlaritzaren jokaera. David Sotok (Elkarrekin Podemos) gaitzetsi zuen gobernuaren azalpen eskasak beti etorri direla oposiziotik eskatu direlako.
Mikel Otero EH Bilduko legebiltzarkidearen esanetan, Azpiazu oso berandu zebilen azalpenak ematen: «Hogei egun falta direnean zatoz, gai hau maiatzetik datorrenean». Oteroren ustez, Euskal Herriak bizi duen momentu estrategikoan, Europako funtsekin «herri ariketa bat» egin behar zen, baina EH Bilduko ezin izan du ekarpenik, ez delako izan horretarako tokirik eta unerik. Informazio gehiago nahi zuten oposizioko alderdiek, eta EH Bilduk Azpiazuri esan zion hark Madrili leporatzen dion jokabide bera duela.
Izan ere, Ekonomia sailburua hein batean kexu zen, Espainiako Gobernuarekin oraindik zalantza asko daudela Europako baliabide horietarako sarbideari buruz, «are gehiago erabaki delarik Estatuko Aurrekontuetan 27.000 milioi euroko diru saila sartzea 2021. urterako».
Eusko Jaurlaritza ikusiz joango da Espainiako Gobernuaren zein leihatilatara jo behar duen «ahalik eta baliabide gehien eskuratzeko». Bai Madrilgoei bai Bruselakoei buruzko zalantza horiengatik, Europako funtsei lotutako diru sail zehatzik gabe aurkeztuko ditu laster Jaurlaritzak bere aurrekontuak, baina lege baten bidez xedapenak izango dira, funts horiek une egokian kontuei gehitzeko.
Euskadi Next planeko zerrenda hori prestatzeko orduan soilik EAJk kontrolatutako erakundeekin hitz egitea ere leporatu zion oposizioak Azpiazuri, eta, besteak beste, soilik hiriburuetako udalekin hitz egin izana.
Sailburuak erantzun zien Eudel ari dela parte hartzen prozeduran, eta udalak biltzen dituen erakundeak ziurrenez horri buruzko informazioren bat emango duela gaur egitekoa duen batzarrean. Edonola ere, ziurtatu zuen Azpiazuk, izango dira tresnak eta moduak funts horien eragina udaletara eta tokiko erakundeetara irits dadin.
Ekonomia eta Ogasun sailburuaren ustez, «oraindik denbora asko izango da hitz egiteko; denbora izango dugu lantzeko eta hobetzeko», eta prozesua «dinamikoa» izango dela gaineratu zuen. «Eta etorriko gara azaltzera. Gaur, oraintxeko emaitza esplikatzera etorri gara, eta oraindik ez da golik egon. Baina gola sartzen ari garenean ere etorriko gara esplikatzera, zein izan diren jokaldiak eta golak».
Zehazki, Arkamon, Iturrietako mendietan, Azazetan eta Labrazan jarri nahi dituzte haize errotak. Arkamokoa litzateke handiena, 95 MWeko ahalmenarekin. 75 MWekoa izango luke Iturrietako mendietakoak, eta 40 MWkoa Azazetakoak eta Labrazakoak.
Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako, Jasangarritasun eta Ingurumeneko sailburuak atzo adierazi zuenez, parke horiek martxan jarriko balira. «urrats garrantzitsua» egingo litzateke energia berriztagarrien produkzioa eta kontsumoa handitzeko. «Urrats txikia badirudi ere, mugarri historikotzat hartzen dugu», azpimarratu zuen.
Ezustekoa aldundiarentzat
Hori esan eta ordu gutxira, Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusiak aitortu zuen ezustean harrapatu zuela albisteak, eta esan zuen ez zuela iragarritako tramiteen berri. Oro har «halako egitasmoen» alde dagoela adierazi zuen, baina ohartarazi zuen ezinbestekoa dela ingurumen eta bestelako lege eskakizunak errespetatatzea.
Izan ere, proiektuok ez daude polemikatik salbu. Iturrietako mendiak, adibidez, 2015ean sartu zituzten Natura 2000 sarean, eta hegazti nekrofagoak kudeatzeko EAEko planean ere azaltzen da, interes bereziko eremu gisa. Aurtengo otsailean, Arabako Ingurumen eta Hirigintza diputatu Josean Galerak iradoki zuen aldundiak ez zuela babestuko han haize errotak jartzea. «Ezin dut argiago izan: mugak dituen kokaleku bat da», azpimarratu zuen EH Bilduren galderei erantzunez. Hilabete batzuk lehenago hasi zen Aixeindar proba batzuk egiten inguru horretan, baina 2020ko urtarrilean ezezagun batzuek bota egin zuten horretarako instalatutako dorre bat; ekainean, Arraia-Maeztuko udalak (EAJ) bertan behera utzi zuen baimena, sozietateak ingurumen lizentziarik ez zuelako.
Aurreko hamarkadan ere Eusko Jaurlaritzak eginak zituen saioak inguru horretan. 2002ko Energia Eolikoaren Plan Sektorialean jaso zuen kokapen posible gisa, baina erabakiak hautsak harrotu zituen, eta, herritarren eta ekologisten presioen ondorioz, proiektua eten zuten. 2008an, aldundiak han parke eoliko bat egitearen aurkako txosten bat kaleratu zuen.
Aixeindar ez da afera horiei buruz mintzatu, eta ez du epeei buruzko xehetasunik eman, baina baimenen inguruan jakinarazi du Espainiako Ekologia Trantsizio eta Erronka Demografiko Ministerioan eskatuko duela Iturrietan parke eolikoa eraikitzekoa, eta gauza bera egingo duela Arkamokoarekin eta Labrazakoarekin. Azazetakoa, berriz,Eusko Jaurlaritzaren Ekonomiaren Garapenerako, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailean eskatuko du. Aixeindarrek azaldu duenez, tramitazioa leku ezberdinetan aurkeztearen arrazoia hauxe da: batetik, proiektuaren potentziaren arabera egin behar dela (50 MWetik aurrera Estatuko erakunde eskudunaren aurrean); eta, bestetik, proiektuak autonomia erkidego bati baino gehiagori eragiten dielako —Labrazakoak Nafarroa ere ukitzen du—.
Baina Arabako mendialdean ez ezik, beste eremu batzuetan ere haize errotak jartzeko lekuen bila ari da konpainia. Jakinarazi du neurketak egiten ari dela, «tokian tokiko potentziala ezagutu nahian eta egitasmo berriak abiarazteko aukera ebaluatzeari begira». Aixeindarrek justifikatu duenez, «kontsentsu erabatekoa» dago energia eolikoa sustatzeko, «ekonomiaren deskarbonizazioari eta klima aldaketari aurre egiteko tresna edo palanka gisa». Eta nabarmendu du euskal industriak «punta-puntako enpresak» dituela parkeen diseinua, prestaketa eta ekoizpen osoa aurrera eramateko. Antzera mintzatu zen Tapia. Azpimarratu zuen Aixeindarrek aurkeztutakoa «Euskadiko eta Euskadirako energia sortzea eta kontsumitzea ahalbidetuko duen» egitasmo bat dela eta «enplegua sortzeko aukera bat».
Nafarroan bizkorrago
Koronabirusaren krisiak beste etenaldi bat eragiten ez badu, hurrengo hilabeteetan eta urteetan energia eolikoak beste suspertze bat izango du Hego Euskal Herrian —Ipar Euskal Herrian ez da proiekturik martxan—. Ohi bezala, Nafarroan doaz bizkorrago proiektuak —han dago Euskal Herrian instalatutako potentziaren %80tik gora—, eta ekainetik martxan da Euskal Herriko parke eoliko handiena, Cavarrekoa. Valtierrako eta Cadreitako lurretan dago, eta Iberdrolaren proiektua da. Berez, lau parke biltzen ditu, eta 32 haize errota, Siemens Gamesak egindakoak.
Orain arte, parke gehienak Iruñerritik behera kokatu badira ere —Leitzako Aritz-Kornieta da salbuespena—, iparraldean ere badira orain proiektu batzuk. Lesakako Agiña eta Gardelegi mendien inguruan, adibidez, tramiteak hasi dituzte Nordexek eta Accionak, 11 haize errota jartzeko. Bizilagun batzuk Endara Bizirik plataforman batu dira, eta aurkako kanpaina bat abiatu dute: salatu dute parke eolikoak «ingurumen balio eta ondare arkeologiko eta historiko handiko» inguru bat suntsituko lukeela. Inguru hori Gipuzkoako Aiako Harriko parke naturalaren mugan dago.