Next Generation funtsen tangoak aurrera segitzen du Bruselan, eta, orain, Europako Batzordeak gerritik estu heltzen die herrialdeei, bere erritmo eta pausora eramateko. Bestela arriskua ikusten baitu, ez ote den atzeratuko suspertze funtserako erabakigarrienetakoa izan daitekeen garaietako: merkatura diru bila jotzeko ordua.
«Uztailean egin nahiko genuke lehen finantzaketa saioa kapital merkatuetan, eta irailean bigarrena, abuztuan oporraldia izaten delako merkatu horietan. Egun horietarako dena prest egongo da gure aldean, baina bi behar dira tangorako, eta herrialdeek ere euren lana egin behar dute». Johannes Hahn Europako Batzordeko aurrekontu komisarioak dei garbia egin zien atzo herrialdeei, diru bila merkatura joateko bere estrategia aurkezterakoan. Mugitzeko esan zien, berretsi dezatela Baliabide Propioen Erabakia (ORD Own Resources Decision) euren parlamentuetan, hori gabe Europak ez baitu baimenik merkatuetara jotzeko. «Konfiantza ekintzen bitartez sortzen da».
Pandemiatik suspertzeko eta Europaren ekonomia transformatzeko zorpetze bateratuak, Next Generation funtsak, iazko urte bukaeran lortu zuen Europar Kontseiluaren, Europako Batzordearen eta Europako Parlamentuaren oniritzia; baina Batasuneko kideek berretsi egin behar dute finantzatzeko bide berri hori, zeina baliabide propioen erabakian dagoen jasota. Hamar herrialderen berrespena falta da. Eta horien artean bik eragiten dute kezka handiena: Poloniak eta Alemaniak. Poloniari dagokionez, eskuineko gobernuko koalizioko alderdietako batek, Polonia Bateratuak, esan du ez diola berrespenik emango erabakiari, besteak beste, EB «superestatu» bihurtzeko urrats bat delako.
Hala ere, kezka handiagoa eragiten du Alemaniak, eta ez bere parlamentuarengatik, Auzitegi Konstituzionalarengatik baizik. Martxo amaieran eman zuen agindua, parlamentuari behin-behinean eragotziz berrespena, haren kontrako azken orduko helegite bat aztertzen duen bitartean. Johannes Hahn horri begira zegoen atzo, bere aurkezpenean azpimarratu zuenean Next Generation behin-behineko instrumentu bat dela. Komisarioak uste du hori argi geratzen dela ORDn, eta Alemaniako Auzitegi Konstituzionala ez dela oztopo izango ekainean gauzak lotu eta uztailean zorra jaulkitzen hasteko.
Zorra nola ordaindu
Egia da Next Generation behin-behinekoa dela. 2021-2026 urte artean egongo da Europaren berreskurapena laguntzen, 806.000 milioi eurorekin. Horietatik 407.000 izango dira laguntza zuzenak, eta gainerako 386.000 euroak mailegu gisa banatzea da asmoa. Diru hori guztira lortzeko, Europak aurreikusi du kapital merkatuetan egongo dela zorra jaurtitzen aurtengo uztailetik 2026. urte bukaerara arte.
Asmoa urtero 150.000 milioi euro lortzea da: batetik, bonuak jaulkiko ditu, hiru eta 30 urte arteko epe mugekin (hiru, bost, zazpi, hamar, hamabost, hogei, 25 eta 30 urtekoak); bestetik, letrak, hamabi hilabetetik azpirako epemugekin. Kostu efizientzia handiena bilatuz, enkanteez gain operazio sindikatuak ere aurreikusten ditu Batzordearen estrategiak.
Jaulkiko dituenen artean, bonu berdeak ere merkaturatuko ditu Europako Batzordeak. 250.000 milioi euro, zehazki «ingurumenarentzat positiboak izan daitezkeen ekimenak» finantzatzeko balioko dutenak. Hala ere, hor aurrena taxonomia adostu behar dute estatu kideek Bruselan, egitasmo berdeak zein diren eta zein ez zehazteko, eta ez da lan makala izango. Bonu berdeen lehen jaulkipena udazken honetan egin nahi luketela esan du komisarioak, eta taxonomia garaiz egotea espero duela.
Next Generation sei urtez egongo da indarrean, baina hura pagatzeak luze joko dio Europari, 2058. urtera arte. Egingo dituen zorrak kitatzeko, Batasunak urtero 50.000 milioi euro beharko dituela kalkulatu du Batzordeak, eta hor beste drama-dantza bat hasiko da, diru gehigarri hori nondik atera adosteko. Johannes Hahnek arrasto gutxi eman ditu Batzordearen gurariei buruz, gaiaz behin eta berriz galdetuta ere. Zerga digitala izan daiteke? Tobin tasa bat? Karbono eskubideak? Komisarioa mugatu da esatera diru iturri berrien inguruko proposamen bat egingo dutela ekainean.
Sanchezek agerraldia egin zuen atzo Kongresuan, bezperan bere gobernuak aurkeztutako Espainiak ahal du. Suspertze, Eraldatze eta Erresilientzia Plana-ri buruzko azalpenak ematera. Izen hori du EBren Next Generation EU funtsak jasotzeko Madrilek Europako Batzordeari aurkeztu beharreko erreforma sortak. Erreforma horien artean daude Sanchezen gobernuak esku artean dituen bi garrantzitsuenak, lan merkatuarena eta pentsioena; horiek dira, hain zuzen ere, gutxien zehaztutakoak, artean negoziatzen ari direlako sindikatuekin eta patronalarekin.
Lan erreformari dagokionez, 2012an eta 2013an PPren gobernuak egindako aldaketen«puntu kaltegarrienak» bertan behera uzteko konpromisoa hitzartu zuen iazko maiatzean EH Bilduk Madrilgo gobernua osatzen duten bi alderdiekin, PSOErekin eta UP Unidas Podemosekin. Ia urtebete igaro da ordutik hona, eta tarte horretan argi geratu da sozialistak ez daudela aldaketa asko egiteko gogoz. Europako Batzordearen presioa badago, baina baita CEOE patronalaren ezezkoa ere negoziazio kolektiboa enpresaburuaren aldera lerrokatu zuen legedi bat aldatzeko. Presio horiei aurre egiteko eskatu zion Aizpuruak Sanchezi: «Ez zaizkigu axola patronalaren iritzia, Garamendi jaunaren kexuak eta enpresa handiek ezarri nahi dituzten betoak; langileak eta haien eskubideak inporta zaizkigu».
Pentsioen erreforman ere EH Bilduren botoa arriskuan duela ohartarazi zion Aizpuruk Sanchezi. Pentsioak «hobetzeko» eskatu zuen, gutxieneko pentsioa 1.080 eurora igotzeko, eta kritikatu egin zuen Jose Luis Escriva Gizarte Segurantzako ministroak proposatutako moldaketa: «Ezkutuko murrizketa bat da hori, beren lan bizitza luzatu nahi ez dutenentzat edo ezin dutenentzat; langile asko arrastaka iristen dira erretiratzeko adinera. Neurri ezin okerragoa da, eta ez dugu babestuko».
Kongresuko saio horretan ere, Sanchezek bere ohiko beste euskal aliatuaren kexua entzun behar izan zuen: Aitor Esteban EAJko diputatuak Europako Batasuneko funtsen erabilerari buruzko atal gehienak zehaztu gabe izatea aurpegiratu zion Espainiako Gobernuari. «Jakinarazi behar duzue nola iritsiko den dirua enpresetara eta administrazioetara, ministerio bakoitzak gauza desberdinak esaten baititu; jakin behar dute norengana jo behar duten».
Eusko Jaurlaritzak egindako beste bi kritika ere errepikatu zituen diputatu jeltzaleak. Batetik, Madril industria baztertzen ari dela funts horien banaketan, nahiz eta EBren helburuetako bat den funtsak baliatzea eta industria berritzaileak sustatzea. Bestetik, «zentralismorako itzulera den federalismoa» praktikatzea leporatu zion Sanchezi: «Zuek erabakiko duzuelako zer eta nori banatu».
Puntu batean bat egin zuten Estebanek eta Aizpuruak: maiatzaren 9a goizegi da alarma egoera bertan behera uzteko. EAJko eta EH Bilduko diputatuen esanetan, soilik alarma egoerak emango die modua autonomia erkidegoei joan-etorriak mugatzeko neurriak bermeekin ezarri ahal izateko.
Maitane Ipiñazar (EAJ), Eva Blanco (EH Bildu) eta Gloria Sanchez (PSE) euskal legebiltzarkideek defendatu eta azaldu zuten, Madrilen, lege egitasmoaren edukia eta espiritua, eta ezkerreko zenbait talde politikoren aitortza eta eskertza jaso zuten Legebiltzarrean «egindako lanarengatik». Horiek horrela, amiantoak minbizia eragindako beharginentzat eta behargin izan ez direnentzat ere konpentsazio funts bat sortzeko bidea hartu du Kongresuak, eta hura kudeatzeko organismo bat ere bai, arautegi zehatz batekin. Baina tramiterako onartu den lege egitasmoan zenbait zuzenketa iragarri dituzte alderdi batzuek, PPk esaterako, funts hori elikatzeko moduan aurreikusten baita lokarririk gogorrena aurrerantzean.
Izan ere, Eusko Legebiltzarraren idatziak jasotzen du, estatuaren ekarpenez harago, enpresek ere beren alea jarri beharko dutela funts hori elikatzeko, eta zenbait hizlarik iradoki dute lokarri hori legea tramitatzean askatu beharko dela. Baina, atzo, Iñigo Barandiaran diputatu jeltzaleak azpimarratu zuen lege proiektua onartzea zela «garrantzitsuena», eta «aurrerago» eztabaidatuko dela «funtsa nola elikatu». Amiantoak sortu dituen biktimen auzia «justizia sozialaren kontua» dela gaineratu zuen, eta eskerrak eman zizkien Madrilgo Kongresuan zeuden Asviamieko kideei, «egindako lan handiarengatik». Gogoratu zuen Belgikak, Herbehereek eta Frantziak pareko konpentsazio funts ereduak garatu dituztela, eta Espainian ere garatuko dela bat, eta hori dela oinarrizkoa orain, konpentsazio batekin aitorturik egon daitezen «biktima guztiak, amiantoarekin lan egin zuten enpresetako beharginak eta beste hainbat; beren bikotekideak, adibidez».
Arropa garbitzen zutenak
Oskar Matute EH Bilduko koalizioko ordezkariak Asviamie amiantoaren Euskadiko biktimen elkarteari eskaini zion hitz egiteko bere denbora, elkartearen gutun bat irakurriz. Funtsa eratzeak esan nahi du «amaiezinak diren prozesu judizialak» saihestuko direla, hein handi batean; Asviamiek esplikatu zuen, gutun horretan, «ateak ireki» zaizkiela biktima askori aitortza jasotzeko, «ez bakarrik enpresa handietan aritutako biktimei». Lan kontratuz jardundako behargin horien lan arropak, amiantoz zipriztindurik, «beren emazteek, amek eta alabek» garbitu zituztelako.
Dena den, Asviamiek, ezeren aurretik, nahi du 2017an gertatutakoa «berriro ez gertatzea»; Kongresuak antzeko proposamen bat tramitatzea onartu zuen, aurretik Eusko Legebiltzarrean onartua izan zena, baina bertan behera geratu zen, 2019ko apirilean hauteskundeetara deitu eta gero. Gutxienez beste bi alditan ere eten dute tramitazioa, epe eta forma arazoak argudiatuta.
PSEko Maria Guijarro bizkaitarra harro azaldu zen Eusko Legebiltzarrean lortutako akordioarekin, eta gogoratu zuen Patxi Lopez lehendakari zen garaian hasi zuela bere bidea ganberan. Vox taldeari «biktimentzako errespetua» eskatu zion, eta 2001etik amiantoa Espainian debekatua dagoen arren «oraindik aitortzarik gabeko biktima ugari» daudela esan zuen; «horietako asko, lan kontraturik gabe aritu ziren emakumeak».
Adituek diote 125 milioi pertsona daudela munduan amiantoaren arriskupean. 88.000 hil dira hark eragindako minbiziarekin Europan, agiri mediku batek horrela esana. 1999tik 2018ra bitartean, 825 pertsona hil dira Hego Euskal Herrian; 2019an, 30 langile hil ziren, baina biktimen elkarteak ohartarazi du kasuen %10 baizik ez direla horiek.
Konpentsazio funtsa eratzeko lege egitasmoa tramitatzean ez dira faltako oztopoak, ordea, eta handiena izan daiteke enpresek funtsa elikatzeko izan dezaketen derrigorrezko ekarpena. Asviamieren arabera, «ez da zalantzarik enpresen erantzukizun bat badela amiantoak eragindako minbizien epidemian». Enpresa askok urratu zuten legea, baina elkarteak uste du «estatuak ere» baduela erantzukizuna, hamarkadetan gertatutakoan «modu pasiboan» jokatu zuelako.