Hegazti gripeak 2016an eragin zuen krisian ELB laborari sindikatuak borrokalari irudi azkarra irabazi zuen, hiru etxaldetan ahateak prebentzioz hiltzea oztopatuz mobilizazioei esker. Uda honetan, berriz, hilabeteetan negoziatzen aritu ondotik, Bidaxuneko ahate haztegiko 1.600 ahate hil zituzten agorrila hastapenean. Aitzineko krisian bezala ahate sanoak baziren ere, urtarrilean hegazti gripearen aztarnak atzeman ziren Bidaxuneko ahateetan, eta ahate haztegia «infekzio gune» gisa deklaratua izan zen. Panpi Sainte Marie (Landibarre, 1963) ELBko bozeramailearen ustez, desberdintasuna handia zen.
ELBren borrokak, hegazti gripearekin, garaipenak izan dira. Agorrilan, aldiz, ahateak hiltzea onartu duzue. Ez da ohikoa izan.
Kasuak ez dira berdinak. Ahateetan antigorputzak atzeman zituzten, eta, aldi honetan -aitzineko aldian bezala- ez ziren eri, baina positiboak baziren. Horrek dena aldatzen du legedian, infekzio gune izendatua baitzen Bidaxuneko ahate haztegia. Ondorioz, bortxaz hil behar zituzten; bestel,a Frantziak ez zuen esportatzen ahal. Aitzineko aldian ez zen ondorio hori, esportazioak ez ziren blokatuak. Infekzio gune deklaratuz gero ezin da hori kendu. Beraz, goiz ala berant hil behar dira; bestela, Frantziak ez zuen esportatzen ahalko. Aldi honetan ere posible genuen ELB garaile ateratzea, baina bazen estatuaren alimaleko presioa gibeletik.
Nolako presioa?
Uste genuen baimen berezi bat ukanen genuela, salbuespen bat edo kasu berezi bat zelakoan, baina ez dute onartu, Frantziak ez baitzuen esportatzen ahalko ahateak hil gabe. Momentu batez ministerioak laxatu gaitu; ordu arte harreman ona bagenuen [Kriaxera] arraza salbatu behar zelakoan, baina, arraza salbatua zela frogatu delarik -aski ahate tipi eta arrautza atera baikenuen Bidaxunetik-, administrazioak erran zuen hil behar zirela. Ez genuen onartzen sano zirelako, baina aldi honetan mehatxua zen blokatzen bagenituen ez zela kalteordainik izanen. Hala ere, gure asmoa zen azken momentua arte erresistentzia egitea, baina hori eginez ELBk borroka irabazten zuen, Bidaxuneko ahate haztegia sakrifikatuz. Presionatzeko, bazuten haztegiaren bezeroen zerrenda osoa. Nahi bazuen estatuak zinez izorratzen ahal zuen etxalde hori, eta Kriaxerekin ari ziren etxaldeak oro.
Nola geratu da ELB?
Kanpotik begiratzen duen batentzat, afera honen fineziak ezagutu gabe, ELBk aldi honetan galdu du. Nonbait, hala da, utzi baitugu ahate sanoak hiltzera, baina gibeleratze taktiko bat izan da, etxaldeak salbatuz bihar segitzeko. Halako munstro baten aitzinean zaila genuen: edo ELBk epe motzeko borroka hori irabazi, etxaldeak sakrifikatuz, edo galtzea epe laburrean, baina bihar etxaldeak bizituz, Kriaxerak izanez berriz heldu den udaberrian. Aldi honetan amore eman dugu, baina ezinbestean.
Gobernuak esportazioa zuen lehentasuna. Ahate esportatzea ez da hemengoen merkatua.
Bistan dena ez da Kriaxera esportatzen, ez. Gainera, ez da baitezpada ahatea, Frantziak anitz esportatzen duena oilaskoa baita; oilasko zikinkeria bat, arrunt merkea eta fite hazia dena. Oilaskoa eta genetika -ahate tipiak eta arrautzak- esportatzen ditu Frantziak, Afrikara eta. Oilasko industrialean ari diren talde handiek presio anitz ezarri dute. Aldi honetan ez dugu denborarik ukan, baina berriz gertatzen bada Bidaxunekoa bezalako afera bat, baimen berezi bat galdetu beharko da Europan. Ahate horiek ez ziren eri; momentu batez positibo izan dira, baina gero antigorputzak egin dituzte eta hiru hilabeteren buruan ez zen gehiago birusaren herexarik batere. Nahi genuen horren oharpen bat egitea eta baimen berezi bat ukaitea; justifikazioa bagenuen, argudioa bagenuen, baina lan hori ez genuen guk egin behar gure ahal urriekin, Estatuak egin behar zukeen. Izenpetu genuen protokoloan esperimentazio sailak hori zioen: zergatik Kriaxerak hala ihardokitzen duen ikertzea, beharbada hegazti gripearen aitzinean konponbidea hor da, Kriaxerak buru egiten baitio eritasunari. Analisiak Tolosan [Okzitania] ikertzen dituzte, baina oraino ez dute lana itzuli. Parean ez zuten gehiago igurikatu nahi esportatzeko; beraz, presioaren borroka hori galdu dugu.
Erakutsi duzue mobilizazioekin posible zela ahateen hiltzea saihestea. Baina kasu honetan lege aldaketa behar litzateke. Hori ere posible ikusten duzu?
Bai. Irudi bat lortu dugu aitzineko borrokei esker. Badakite jendea biltzen ahal dugula eta ez garela beldur gauza batzuk arriskatzeko; gainera, beti erraten digute komunikatzaile onak garela. Lotsa dira. Frantzian denetan hil dituzte ahateak batere erresistentziarik gabe, baina hemen laborariak CRSen partetik zanpatuak izatea, ahate sanoak hiltzea…; badakite jendearen onarpena ukan dugula. Kasu honetan ez dugu irabazi, legeak ez baitzion estatuari aterabide bat ematen. Horregatik aldi honetan prest ziren indarrez pasatzeko, nahiz eta irudi txarra eman; hori hala erran digute.
Hegazti gripearen azken borrokan ez duzue garaipen irudia kausitu, baina paraleloan bada Arbonako okupazioa, irabazi arte asmoz segitzen dena.
Okupazioak lehen planoan ezartzen du hor badela arazo bat. Ahateekin bezala hor ere badira bi helburu: bat, taktikoa -epe motzekoa-, eta, bestea, estrategikoa. Bat da etxalde horren lurrak salbatzea, eta ez dakigu kausituko dugunez, saltzailea eta eroslea ados jartzen ahal baitira eta ez dugu deus egiten ahal, baina esperantza dugu presioarekin gibel eginen dutela. Epe luzean, gure helburua da legedia aldatzea. Jean-Bernard Sempastous diputatuak Lurraren legea hobetu nahi du eta guk ekarpenak egiten dizkiogu haren emendakinari. Arbonako lurrek 100.000 euro balio lituzkete SAFERaren arabera, baina etxea gehituz hiru milioi euroz goiti saltzen dira… Lehenago lur hori salduko zen eta etxea bereiz; orain konprenitua dute elkarrekin salduz -nahiz eta geografikoki bat eta bestea ondoan ez izan-, kario saltzen ahal dutela.
Zer diozue zuek?
Guk galdetzen dugu laborantzarako diren lurrak eta etxea bereiztea salmentan. Bi xede horiekin abiatu genuen okupazioa, salatzea eta proposatzea: salatzea egiten dugu han egonez eta sostengua bilatuz. Proposamenak egiten ditugu legea aldatzeko, fintzeko. Ez ditugu etxalde guztiak okupatzen ahalko.
Aurreikuspenok garai jakin batean iritsi dira, gainera. Aste honetako elektrizitatea historiako garestiena izan da, eta etengabe egin du gora uda hasieratik. Argindarraren prezioa gasarenak baldintzatzen du. Elektrizitatea nagusiki erregai hori erabiltzen duten ziklo konbinatuko plantetan ekoizten delako. Horiek hala, ez da aldaketarik espero elektrizitatearen handizkako merkatuan ere, hurrengo udaberrira arte behintzat. Horrez gain, karbono isurketa eskubideen merkatua ere izugarri garestitu da, Europako Batasunak bultzatutako zero emisio politiken ondorioz, eta horrek are gehiago garestitu ziklo konbinatuko zentralen jarduna.
Baina zergatik dago hain garesti gasa eta, bereziki, Europan? Analisten arabera, hainbat faktore daude: alde batetik, Txinaren eskari handia dago, batez ere bere industriarako —zeina mendebaldekoak bezala deskarbonizazio prozesu betean dagoen—, eta neguan erreserba nahikoak izateko. Gasbideen bidez iristen zaionaz gain, Txinak itsasontzietan garraiatutako gas likidotu (GNL) gero eta gehiago behar du, eta ekoizleak zati handi bat hara eta inguruko merkatuetara bideratzen ari dira. Horrek esan nahi du ontziak Europara erakarri ahal izateko gehiago ordaindu behar dutela hornitzaileek.
Bestetik, Errusiak Europari ezarri dizkion hornikuntza murrizketak daude, Nord Stream2 gasbide berriaren inguruko auziaren ondorioz; Errusia eta Europa lotzen ditu horrek, Ukrainatik (AEBen aliatua) igaro gabe. Alemaniak eta AEBek berriki sinatu duten akordioaren ondoren Mosku prest agertu da iturriak zabaltzeko.
Beste arazo puntual batzuk ere badaude, hala nola Aljeriaren eta Marokoren arteko gatazka diplomatikoak, bereziki Afrikako iparraldearen eta Iberiar penintsularen arteko gas fluxuari (Medgaz gasbide nagusiari) eragiten diotenak, eta ekoizpenean ere murrizketak izaten ari dira AEBetan, Norvegian eta beste leku batzuetan, arrazoi koiunturalak direla eta. Horri gehitu behar zaio Alemaniak datorren urtean zentral nuklearrak ixten hasteko programa abiatuko duela, eta horrek gas naturalaren eskaria handituko duela herrialde horretan, Europako merkatuetan eraginez.
Sei aldiz garestiago
«Gas naturalaren prezioen arazoa urritasuna da, eta Europa osoari eragiten dio. Biltegiratze mailak minimoetan daude; neguan tentsioa egongo da merkatuetan», ohartarazi du Jorge Fernandez Orkestra Lehiakortasunerako Euskal Institutuko energien laborategiko koordinatzaileak. Herbehereetako Title Transfer Facility (TTF) da Europan erreferentziazko merkatua edo hub-a; horren arabera, gasaren prezioa sei aldiz biderkatu da duela urtebetekoarekin alderatuta. Analisten aurreikuspenen arabera, datozen sei-zazpi hilabeteetan «eskasia larria» egongo da Europa osoan, eta aurrera begira ere zalantzaz mintzo dira.
Euskal Herrian ere nabaritzen ari dira ondorioak. Hegoaldeko lau lurraldeak ez dira Errusiako gasaren hain menpekoak. Gasbide nagusia Aljeriatik dator. Baina gas gehiena (%62,75) itsasontziz iristen da, Bilboko portura, gas likidotu moduan (GNL). Kontua da ontzi horietako asko beste noranzko batzuk hartzen ari direla azken hilabeteetan, Asiara bereziki. Eta hain zuzen ere, hori da garraiatutako gasaren menpekotasun handia izateak duen beste arazoetako bat, Fernandezen arabera. «Gas likidotuaren merkatua globala denez, planetako eskualdeen artean eskaintzaren eta eskariaren arteko balantzean gertatzen den edozein aldaketak eragin nabarmena izaten du».
Trantsizioa eta gasa
Ikatza ordezkatzera deitua dago gasa. IEA Nazioarteko Energia Agentziaren arabera, eskaera %45 haziko da Txinan, Indian eta Asiako hego-ekialdean oro har. 2040rako, zenbait egoera posible ezartzen ditu IEAk, eta horietako batek, susperraldi jasangarrikoak, aurreikusten du energia mix globalaren ia erdia gasak (%23) eta petrolioak (%22) hartuko dutela, ikatzak %10 izango duela eta berriztagarriek (hidraulikoak barne) %36.
Industriaren elektrifikazioan gasak rol garrantzitsua jokatuko du, beraz. Baita argindarraren prezioetan ere, gaur egun elektrizitatearen parte handi bat gasarekin sortzen baita. Azken hilabeteetako garestitzea Europa osoan nabaritu da; herrialde batzuetan beste batzuetan baino gehiago, baina denetan. Izan ere, merkatu erregulazio bera dute, baina herrialde bakoitzak berezko ezaugarriak ditu.
Gehienetan, elektrizitatearen handizkako merkatuan sartzen den prezio marjinala ikatza da, horrek ezartzen du azken prezioa; eta horren ekoizpena merkeagoa denez, argindarra merkeagoa izaten da. Beste merkatu batzuetan, Espainiakoan kasurako, gasa da sartzen den azkena, ez baitago ia ikatzik, eta horrek gehiago garestitzen ditu prezioak, gasik ere apenas dagoelako. «Iberiar penintsulako energien merkatua inportazioen mende dago. Merkatuko arriskuak partzialki arintzeko modu bat dagoen gas naturalaren erreserbak ustiatzea izango litzateke. Baina horrek adostasun politiko eta soziala eskatuko luke», azaldu du Fernandezek, besteak beste, fracking erauzketa sistema gatazkatsua gogoan.
Horren ingurukoak alde batera utzita, azken urteetan gasaren alde apustu handia egin da Hego Euskal Herrian: bereziki, garraiatzeko eta biltegiratzeko azpiegituretan. Nagusia Zierbenan (Bizkaia) dago: Bahia de Bizkaia birgasifikatzeko planta. Han, itsasontziek ekartzen duten gas likidotua jaso eta transformatzen da, gero gasbideen sarean sartzeko. Mota horretako bigarren azpiegitura da Iberiar penintsulan, Bartzelonakoaren ondoren. Penintsulan sartzen den gas likidotu guztiaren %25 bildu eta eraldatzen du Bilbokoak.
Horrez gain, bi konexio puntu daude Frantziako gas sarearekin, bata Larraungo gainean (Nafarroa eta Zuberoa artean), eta bestea, Irunen (Gipuzkoa), 2015ean sortua. Gasa biltegiratzeko azpiegitura bat ere badago, itsasoan, Bermeoko (Bizkaia) Gaviota plataforman. Horrekin batera, ziklo konbinatuko bi instalazio daude, gas naturala erabiltzen dutenak elektrizitatea sortzeko: Boroakoa (Bizkaia) eta Castejongoa (Nafarroa). Horiek sortzen dute Hego Euskal Herrian kontsumitzen den argindarraren zatirik handiena.
Fernandezek uste du azpiegitura aldetik arazorik ez dagoela, «egokiak» direla egun dauden beharrei erantzuna emateko. «Akaso, Frantziarekin konektatzeko gaitasuna handitzea ona izango litzateke, baina hori baztertuta dago Frantziako hegoaldeko gas sistemaren mugengatik eta merkatuan lan egiten duten agenteen benetako interes faltagatik».
Prezioak gora luzerako
Gas naturala energiari eta klimari buruzko eztabaidetan leku deserosoa duen erregaia da. Ikatza baino garbiagoa da, gutxi gorabehera CO2 erdia isurtzen du elektrizitatea sortzeko erabiltzen denean, baina erregai fosila da, emisioei eta klima aldaketari eragiten diena.
Dena den, analistek argi dute: klima aldaketaren aurkako borrokak gasaren eskaria bultzatuko du. Denbora batez behintzat. Hala uste du Fernandezek ere: «Epe ertain eta luzera berriztagarriak aldizka sartuko dira. Hornidura bermatzeko malgutasuna behar da. Eta hori ematen dute gaur egun zentral hidraulikoek eta gasa erabiltzen duten ziklo konbinatuko zentralek. Gas naturaletik sortutako energia elektrikoa beharrezkoa izango da, hidrogenoarekin loturikoak edota beste iturri berri batzuk garatu arte, eta berriztagarrien ehunekoa handitzen jarraitu ahal izateko. Bestalde, industria asko gasaren menpe daude, eta egun ez dago erregai hori ordezkatzeko aukera ekonomiko eta bideragarririk».
Horrek ondorio nabarmenak izango ditu industrien eta herritarren ekonomietan. Orkestrako ikertzailearen arabera, deskarbonizazio prozesua gauzatu bitartean energiaren prezioen aldakortasuna «ohikoa» izango da: elektrifikazioan aurrera egiteak, ziurrenik, gasaren prezioak igotzea ekarriko duelako, eta, ondorioz, baita elektrizitatearenak ere.
Gasa, beraz, etorkizuneko politika energetikoen erdigunean egongo da, eta Europa eta Euskal Herria leku deserosoan daude. Inportazioekiko duten mendekotasuna funtsezko faktorea izango da. Gasak datozen urteetako erabaki geopolitikoak baldintzatuko ditu. Eta herritarren poltsikoak ere bai.
Analistak beldur dira delta aldaerak irailean, eta ziurrenez urrian ere, ez ote duen jarraituko AEBetako suspertze ekonomikoari kalte egiten. Halere, datorren astelehenean iraungiko dira pandemia dela-eta hilabeteotan 7,5 milioi langaberengana iritsi diren laguntza bereziak.
Alegia, COVIDari lotutako aldi baterako erregulazioaren negoziazioa baliatzen ari da batzordea kaleratzeen gatazka bideratzeko. «Saiatzen ari gara lantalde osoari enplegu berme bat emango dion soluzio bat bilatzen», esan du batzordeak. Langileen ordezkariek uste dute ABEEa adostearekin batera jatorrizko auzia konpon daitekeela. Laudioko eta Amurrioko fabriketan 129 langile gutxiago utzi zituen enpresak, kaleratze eta erretiro aurreratuekin, baina justiziak berriro lantaldean hartzera behartu zuen enpresa.
Orain, lan itunean jasotako enplegu berriaren sorrerari uko egingo lioke langile batzordeak; hori da enpresari eskaintzen ari zaion osagai sendoetako bat, trukean kaleratzeak egin ez daitezen. Lantaldea erretiro aurreratuekin eta borondatezko bajekin —pizgarrien laguntzaz— murritz daitekeela uste dute beharginen ordezkariek, eta horrela eskatu diote zuzendaritzari. Bitartean, enplegua ez azpikontratatzeko konpromisoa ere eskatu diote enpresari.
Eta helegitea zer?
Langile batzordearen erronka handienetakoa da zuzendaritzak uko egitea EAEko Justizia Auzitegi Gorenaren epaiari jarritako helegiteari. Kaleratzeak baliogabetu zituen ebazpenaren aurkako helegite hori Damoklesen ezpata moduko bat da berriro lantaldean hartu behar izan zituzten 129 langileentzat; Tubacexeko auziarentzat edozein irtenbidek helegite hori erretiratzea jaso beharko luke, beraz.
Batzordeak ez du zuzendaritzaren erantzunik jaso oraindik, baina datorren astelehenean elkartuko dira aldeak berriro, eta bilera horretan jakingo dute enpresaren asmoak nondik nora doazen. Laudio eta Amurrioko langile guztientzako da konpainiak mahairatu duen ABEEa, lanaldiaren %70 murrizteko urte bukaerara arte.
