Langabezia ere COVID-19aren aurreko datuetara itzuli da. 2020ko abuztuan jo zuen goia. Osasun krisiaren hasieratik abuztura bitarte, 34.206 lagunek galdu zuten enplegua, eta ordutik aurtengo azarora arte 35.939 lanpostu sortu dira. Hortaz, pandemian suntsitutako enplegua berreskuratu da. Langabezia tasa 2019ko azaroan erregistratutakoaren oso antzekoa da: %10,97koa zen orduan, eta %10,98koa da orain.
Langabezia txikituz joan da azkenengo hamabost hilabeteetan, hiruretan izan ezik: iazko abuztuan, eta aurtengo urtarrilean eta martxoan. Egun 149.481 lagun daude erregistratuta Lanbideren eta Nafar Lansareren bulegoetan. Duela urtebete baino 22.482 gutxiago dira, eta urrian baino 1.076 gutxiago. Gipuzkoan salbu —53 langabe gehiago daude—, behera egin du beste lurraldeetan: Nafarroan (-426), Bizkaian (-401) eta Araban (-302).
Zerbitzuetan jaitsi da gehien (-873). Azaroa hilabete ona izan ohi da sektore horretan, Gabonetako kanpainarako langile batzuk kontratatzen direlako, baina egia da lanpostu horietako asko galdu egiten direla urtarrilean. Beste datu batean ere ikusten da merkataritzak azaroko emaitzetan izan ohi duen eragina: alor horretan emakume gehiago aritu ohi dira lanean, eta haien artean gehiago txikitu da langabezia. Dena dela, emakumeak dira langabe erregistratuen %56,9.
Beste sektoreetan, industrian apurka gutxitzen ari dira langabeak (-217 azken hilean), eta behera egin du aurretik lanik ez zutenen artean ere (-74). Hilabete okerragoa izan da, berriz, lehen sektorean: 55 langabe gehiago daude; eta hiru gehiago eraikuntzan.
Azaroko kontratazioei dagokienez, datu bat nabarmentzen da SEPEren txostenean: mugagabeak dira egindako kontratu berrien %11,83. Azken urteetako batez bestekoen gainetik dago kopuru hori, eta hilabete batean inoiz egindako kontratu finko kopururik handiena da: guztira, 14.385. 2006aren amaierara eta 2007aren hasierara egin behar da atzera antzeko datuak ikusteko, kopuru osoetan eta ehunekoetan. Aurtengo otsailean kontratu berrien %12,81 izan ziren finkoak. Azken hilabeteetan Lan Ikuskaritzak kanpaina bat egin du aldi baterakoak erregularizatzeko.
Badago kezkatzeko datu bat: handitzen ari da langabezia saririk ez dutenen kopurua: %55,5ek ez dute eurorik jasotzen; urtebete lehenago baino bi puntu gehiago.
Aldi baterakoak, jopuntuan
Gobernuek eta sindikatuek azpimarratu dute oraindik ere aldi baterako kontratu gehiegi egiten direla. «Emaitza onek ezin dute errealitate hori ezkutatu», adierazi du Jaurlaritzak. Hala ere, nabarmendu du positiboa dela energiarekin eta hornikuntzarekin loturiko «ziurgabetasun egoera batean» lana sortzen jarraitzea. Horixe azpimarratu du Nafarroako Gobernuak ere.
Sindikatuentzat, «prekarioa» da sortzen den lan gehiena, eta azaroko datuetako hobekuntzak sendotu daitezen, ezinbestekoa da lan erreforma indargabetzea.
Bilboko martxa hasi aurretik, ELAko idazkari nagusi Mitxel Lakuntzak mezu argi bat helarazi zien EAJri eta EH Bilduri, biek ala biek erreforma horietan eragiteko botoak izango baitituzte Espainiako Kongresuan; pentsio erreformari dagokionez, gaur bertan: «Pentsiodunen mugimenduak esan duen moduan, erreforma zakarrontzira bota behar da». LABeko idazkari nagusi Garbiñe Aranburuk, berriz, esan zuen «orain» dela «Madrilgo agendan» eragiteko garaia: «Eta tinko jokatu behar da, denbora pasatzen ari baita».
Sindikatu abertzaleak bat datoz egoeraren diagnosian: «Garrantzi handiko garai bat bizi dugu, eta Europako funtsak Damoklesen ezpata bilakatzen ari dira». Horrek bultzatu ditu deialdi bateratua egitera, eta uste dute gaur bertan Madrilen bozkatuko duten pentsioen erreforma Europako funtsen ordainaren zati bat dela. «Erretiro aurreratuetan eta Belaunaldien arteko Ekitate Tresnaren bitartez murrizketak egingo ditu [erreformak], eta ez du bermatzen pentsioak KPIaren arabera eguneratzea». Lakuntzak EH Bilduri galdegin zion ez ditzala babestu Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuak; goizean egindako eskaerak erantzuna izan zuen arratsaldean, EAJren eta EH Bilduren arteko akordioa iragarri eta gero. «Oso argia da lehendakariak berak eta gobernuak emandako mezua», esplikatu zuen ELAko buruak.«Ez da ezer aldatuko aurrekontuekin. Irizpidea da gizarte kontuetan gehiago ez inbertitzea, gehiago ez gastatzea; jaisten diren diru sailak Osasuna eta Hezkuntza direla ikustea besterik ez dago; benetako eskandalu bat».
Grebari buruz, bi iritzi
Diagnosi orokorrean bai, baina estrategian ez datoz bat ELA eta LAB. Garbiñe Aranbururen sindikatuak uste du «orain» dela greba orokorrera deitzeko garaia, eta ELAren zain dago; era berean, hura zain baitago, lan erreforma ezagutu eta edukien arabera balizko lanuztera deitzeko. Aranburuk salatu egin zuen lan erreforma ez dela indargabetuko oso-osorik, eta ohartarazi zuen murrizketak datozela pentsioetan. Baina Aranburuk gogorazi zuen dena ez dela Espainiako hiriburuan erabakiko. «Egoerak Madrilera begiratzera behartzen gaitu, orain han negoziatzen ari diren oso gai garrantzitsuak daudelako, baina anbizioa behar dugu Madrilen ezinezkoa dena Euskal Herrian egiteko, bide orri propio bat elikatzeko, eta hemengo gobernuak eta patronalak interpelatzeko».
Greba orokor baten egokitasunaren inguru ezadostasunak ez dira oztopo, ordea, bat etortzeko ikuspuntu orokor batean. «Urte bukaerarako hartu nahi dituzten erabakien araberakoak izango dira etorkizuneko bizi eta lan baldintzak», diote sindikatuek. Europako funtsak erreformekin estuki loturik ikusten dituzte, Europako Batzordearen baldintza gisa. «Beltzez jantzitako gizon berriek transferentziaren bigarren zatiari oniritzia eman diezaioten egin behar ditu erreformak Espainiako Gobernuak».
Gehiengo sindikalak uste du aurreko urteetan ezarritako murrizketak ez direla indargabetuko, eta pentsio sistema publikoa ez dela sendotuko. «Lan erreformaren nondik norakoak oso ilunak dira: ez dirudi Euskal Herrian gure lan hitzarmenak negoziatzeko eskubidea bermatuko denik edota indargabetuko direnik aurreko erreformen funtsezko puntuak; esaterako, kaleratzeko erraztasuna».
Mobilizatu diren sindikatuek uste dute, halaber, Eusko Jaurlaritzak ez duela zabaldu «ereduaren oinarrizko zutabeak aldatzeko aukera»; adibidez, osasun, hezkuntza edo zaintza sistema publikoari dagokionez, «edo premiazko erreforma fiskalari dagokionez». Haien arabera, Confebask eta CEN patronalek erabakitzen dute politika fiskala.
«2008ko krisialdian eta koronabirusaren pandemian ikasitakoa ez dute aintzat hartu nahi», esan dute. Krisi sanitarioaren kudeaketak «agerian utzi du», manifestarien ustez, sistema autonomikoa «zein hauskorra den». Argi ikusten dute estatuak «nahi duenean» inposatzen dituela bere irizpideak.
Dena den, erreformak bide luzea egin du. Izan ere, Emmanuel Macron Frantziako presidenteak 2020eko urtarrilean ezarri nahi zuen plantan, baina COVID-19ak eragindako pandemiaren ondorioz gibelatzea erabaki zuen. Urtea pasatu ondotik, osasun egoerak eragin duen krisi ekonomikoaren kari, «lanaren balioa» indartzeko asmoa adierazi zuen Macronek, iragan azaroan, koronabirusari aurre egiteko neurriak iragartzeko egindako agerraldi batean. Langabeziaren erreforma bururaino eramanen zuela berretsi zuen orduan.
Sindikatuen ustetan, indarrean sartzeko gorabeherek «nahasmendua» eragin dute. «Zernahi epe eman dizkio Frantziako Gobernuak erreformaren plantan jartzeari; gibelatzen aritu dira etengabe. Jendearentzat zaila izan da ulertzea noiztik aitzina sartuko zen zinez indarrean. Galduak ibili gara, eta, nahasmendu horretan, neurriak ongi ulertzea zaila da», gaitzetsi du Stephane Blondel Ipar Euskal Herriko LABeko permanenteak.
Sariaren apaltzea
Frantziako Gobernuaren arabera, hiru helburu nagusi ditu erreformak: gehiegizko epe motzeko lan kontratuen kontra egitea; langabezia saria kalkulatzeko moldean lan egindako epeak lanik gabekoak baino gehiago kontuan hartzea, eta enplegu galdegileak are gehiago laguntzea lanerako bidean.
Sindikatuek, ordea, «prekarioenak prekarioago eginen» dituen erreformatzat jo dute. Izan ere, langabezia saria lortu ahal izateko baldintzen ingurukoa da hautsak harrotu dituen neurria. Orain arte, langabezia saria eskuratu ahal izateko lau hilabete lan egin behar ziren azken 28 hilabeteetan. Hemendik aitzina, azken 24 hilabeteetan sei hilabetekoa beharko du lan epeak.
Bestalde, langabezia saria kalkulatzeko metodoa aldatzea erabaki du Frantziako Gobernuak. Aldaketak lan epeak eta lan etenak aldizkatzen dituztenei eraginen die gehienbat. Izan ere, sariaren zenbatekoak kontuan hartuko ditu lan egindako eta lanik gabe egondako epeak. Horren eraginez, egunkako sari erreferentziala apalduko da, lanik gabeko egunak ere kontabilizatuko baitira. Hilabeteko langabezia saria ere apalduko da, beraz.
Haatik, erreformak manera emanen du langabezia saria hilabete gehiagoz hunkitzeko, apalagoa izanik ere. Blondel: «Kalkulatzeko modua lausoa da; horretan aditua ez bazara, ulertezina da. Frantziako Gobernuak plantan jarri duen kalkulatzeko modu berriak eragiten du herritarrek beren eskubideetatik are urrunago sentitzen dutela beren burua». Izan ere, Blondelek azpimarratu du langabezia saria ukan dezaketen herritarren erdiek ez dutela baliatzen eskubide hori, «desmartxen zailtasunagatik».
Aldi berean, lan kontratu mugatu «gehiegi» egiten dituzten enplegatzaileentzako bonus-malus sistema bat ezarri du plantan erreformak. Hala, kontratu labur gehiegi egiten dituzten enplegatzaileek langabezia aseguru gehiago ordaindu beharko dute; lan kontratu luzeak hobesten dituztenek, berriz, gutxiago.
Sindikatuek salatu dute lan arlo gutxi batzuetan besterik ez dela aplikatuko neurri hori, eta, gainera, 11 langile baino gehiagoko enpresetan soilik izanen dela indarrean. Hala, sindikatuen ustez «enpresa gutxi batzuei» eraginen die neurriak, eta langabezia sariaren apaltzeak, haatik, «langabeen gehiengoari».
Erraterako, langabeziaren araubidea kudeatzen duen Unedic erakundeak egindako ikerketa batek hauxe dio: langabezian dauden herritarren %63k ez dute agortzen langabezia saria. Bestela erranda, erreformaren ondorioz saria hilabete gehiagoz hunki badezakete ere, epe hori amaitu aitzin lan bat atzematen dute. Ondorioz, Unedic erakundeak dio langabezian diren herritarren %63ri apalduko zaiela hunkitutako sariaren zenbatekoa erreformaren ondotik.
Erreforma «maltzurra»
Sindikatuek salatu dutenez, erreformak «ez du lanerako bidea errazten», eta pandemia betean burura eramatea «maltzurra» da. CGT sindikatua kexu agertu da: «Pandemiak pobreenak —batez ere langabeak— kolpatu ditu gogorrenik. Frantziako Gobernuak krisiaren ondorioak areagotuko ditu, eta pobrezian murgilduko ditu langabezia aseguruen sistema mantendu izan balitz estuasunik gabe egon zitezkeenak».
CGTk uste du langabezian dauden herritarrak «are gehiago estigmatizatuko» dituela erreformak. «Langabezia garaiak bizi izan dituen edonork estresa areagotzen sentitu du, eskaera anitzen erantzunik ezagatik, elkarrizketa etsigarriengatik, bilaketa antzu hori frogatu ez izanagatik, eta justifikatu ezinak eragindako zigorrengatik. Langabezia garaiak bizi izan dituenak larritasunez ikusten du langabe sariaren amaiera; gizarteak alfertzat jotzen ditu, gainera, eta iritzi publikoaren zati batek iruzur egiten dutela susmatzen du».
LABeko Blondelek ere langabeen egoeraren okertzea salatu du: «Frantziako Gobernuak dirua aurreztu nahi du jendearen biziaren bizkar, sistema sozial bat deseginez». Eta uste du gaur egungo gizartean langabezia garaiak «iraute» garaiak direla. «Prezioak etengabe igotzen ari dira. Iparraldean, adibidez, etxebizitza bat alokatzea geroz eta garestiagoa da. Langabezian izanik oso zaila da; saria apaltzen bada, are gehiago». Laburbiltzeko, Blondelen ustez, «gizartearen pobretzea» dakar erreformak.