Iberdrola dorrea atzean zutela, errealitatearen bi aldeak adierazi zituzten: alde batetik, enpresen irabazi handiak, eta, bestetik, pobrezia energetikoa. Prentsaurrekoan azaldu zuten Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hamar etxebizitzatik batek pobrezia energetikoa jasaten duela. Gaur egun, 70.000 sendi inguru behartuta daude euren diru sarreren zati handi bat gastu energetikoa finantzatzeko erabiltzera, edo, gastuari aurre egin ezinik, itzali egiten dute berogailua neguko egunik hotzenetan.
Horrez gain, argindar enpresen irabaziak «gorantz» doazela salatu zuten. Iberdrolak, adibidez, 2020an 3.610 milioi euro garbi irabazi zituen. Koronabirusa eta konfinamendua ez zituen oztopo izan inoizko mozkinik handienak lortzeko. Dinamikaren bultzatzaileen ustez, pobrezia energetikoa eta argindar enpresen irabazien igoera errealitate beraren bi aldeak dira, «ezin baita ulertu bata bestea barik».
Argindarraren eta erregaien garestitzea ez da kasu bakana. Elikagaien eta herritarren eguneroko produktuen prezioak gorantz doaz, baita alokairuak ere. «Geroz eta zailagoa da askorentzat duin bizitzea. Prekaritate larri batera kondenatzen gaitu», deitoratu zuten.
Energia, eskubide
Egoera horri aurre egiteko, premiazko neurriak hartzea eskatu zuten. Alde batetik, galdegin zuten amai daitezela argindar mozketak eta gelditu dadila argindar fakturari aurre egin ezin dietenen zorpetzea. Ezinbestekotzat jotzen dute, halaber, argindar enpresen aberastasunari «mugak jartzea» eta batik bat oztopatzea «nahi dituzten prezioak jarri ahal izatea». «Neurri horiek eta beste batzuk ezinbestekoak dira energia eskubide gisa bermatu nahi badugu».
Bilboko portuko zamaketarien eta han diharduten zamaketa enpresen arteko gatazka luzatzen ari da. Mataza estua da, sektoreko lan araudia konplexua delako, baina badirudi portuari eragingo liokeen lan hitzarmen propio batekin konpon daitekeela. BERRIAk jakin ahal izan duenez, zamaketa enpresek sei urteko lan hitzarmena eskaini diete zamaketariei, eta lehen hiru urteetan Bilbo Estibak —zamaketarien lanaldiak kudeatzen dituen enpresak— pilaturik duen sei milioi euroko zorrari aurre egin beharko litzaioke. Halaber, zamaketariek batzarrean onartu beharko lukete lan baldintzak okertzea.
«Epe ertain edo luzeko hitzarmen bat sinatu behar da, nahitaez». Barkala oso irmo mintzatu da zamaketarien akordioaren garrantziaren inguruan: «Alde guztiek dakite 2020ko udazkeneko grebak kalte handia egin zuela». Presidenteak nabarmendu du bera ere murgilduko dela negoziazioetan, eta oso kontuan izango duela behin-behinekoen egoera: «Ez dut portuko presidente moduan esaten. Gizaki moduan ere uste dut langile horien baldintzak duindu egin behar direla».
Datuek ere joera ona erakusten dute. «Iazko datuak pozik egoteko modukoak dira, eta, xehetasunei erreparatuz gero, oso onak», zehaztu du. Baina zergatik? Portuaren zama mugimendua %5,5 hazi zen iaz, baina zama solidoen garraioa %27 igo zen, eta edukiontziena ,%9. Zama likidoek, aldiz, %2 egin zuten behera, eta, mugimendu osoaren %57 zama likidoak direla kontuan hartuta, beherakada txiki horrek eragin handia du. Barkalak, baina, uste du erregaien krisia aurki igaroko dela. Era berean, nabarmendu du «tonetatik haratago» doazen aldagaiei erreparatu behar zaiela, eta horregatik dela baikorra. Bitxikeria moduan, Errusia izan zen izan zen iaz Bilbora zama gehien bidali zuen herrialdea (%18), Mexiko eta Erresuma Batuaren aurretik (%9na).
Porturaturiko itsasontzi kopuruak %7 egin zuen gora 2020arekin alderatuta, eta hilabetez hilabete datuek hobera egin zuten. «Inertzia ona» ezarri dela uste du, eta haren eraginpean aurten 33,5 milioi tona zama mugituko direla, iaz baino %7,4 gehiago. «BPGa %6 igoko dela iragarri du Eusko Jaurlaritzak. Batezbesteko horretatik gora egongo gara», nabarmendu du. Dena den, oinak lurrean ditu, eta oraindik ezingo dira 2019ko datuak berdindu. Urte hartan, 35,4 milioi tona mugitu ziren. Hori, zamari dagokionez, eta bidaiariak? Agintaritzak 79 gurutzaontziren baimen eskaera jaso du. Iaz 37 izan ziren.
Portuak hobekuntza eta handitze lan asko egin ditu azken hilabeteetan, eta aurki iritsiko da horiek adjudikatzeko garaia. Inbertsio handienetako bat portu erdiko kai mutur handi berria da. 200.000 metro koadro ditu, eta 100 milioi euroko kostua izan du. Barkalak hura adjudikatzeko baldintza agiria Aste Santurako prest nahiko luke, eskaintzak jaso eta horiek ikertzen hasteko. «Azpiegitura berri horri balioa emateko garaia da», zehaztu du. Alegia, eginiko inbertsioa berreskuratzen hasi nahi du.
Egun Bilboko portuan edukiontziak hartzeko nasa bat dago, Txinako Cosco enpresak kudeatzen duena. Zabaldu denez, edukiontzien beste enpresa batek asmoa du kai mutur horretan ezartzeko. Barkalak baieztatu du interes hori badela, baina argitu du Coscoren nasa urrun dagoela bere ahalaren mugatik, eta «egitasmo industrial» batek ere bete dezakeela itsasoari irabazitako orube hori: «Herri honi zer interesatzen zaion ikusi behar dugu, eta horren arabera erabaki».
«Eskuak lotuta»
Bili-bolo dabilen beste auzi bat portuaren transferentzia da. Azpiegituraren jabea Espainiako Gobernua da, baina Eusko Jaurlaritzaren transferentzien egutegian ageri da aspalditik. Iaz baikorra zen Barkala; aurten, gutxiago: «Auzi oso konplexua da. Gutxieneko diru sarrerarenak askoz errazagoa beharko luke, eta ikusi baino ez dago nola katramilatzen ari den».
Barkalak Espainiaren kudeaketa «zentralista» kritikatu du, askotan sentitu baitu «eskuak lotuta» dituela erabaki bizkorrak hartzeko. Alde horretatik, azpiegituraren eskualdatzea baino gertuago ikusiko luke kudeaketarena, edo behintzat mailaka egin dadila: «Gure kudeaketa ahalmena handitzeko pausoak emango balira, eskertuko genuke».
EBko Finantza Jasangarrietarako Plataforma, gai honetan Europako Batzordeari irizpide zientifikoa ematen dion organoa, aurka zegoen hasieratik. Eta plataforma horretako kidea da Garbiñe Manterola Agirrezabalaga (Orio, 1979). Plataformako beste 56 kideek bezala, Manterolak Urtezahar gauean, abenduaren 31ko 22:00ak aldera jaso zuen Batzordearen egintza osagarriaren zirriborroa, non nuklearra eta gasa zerrenda berdean sartzen ziren.
Berdin izan dio zirriborroa aztertzeko lan izugarriaren ostean plataforma berriz ere kontra agertzea: Batzordeak jarduera ekonomiko berdeen zerrendan sartu ditu biak otsail hasieran.
Zein sentipenekin gelditu zara?
Gazi-gozoa izan da. Plataformak jasotako agindua da zientzian eta ebidentzian oinarritutako irizpide teknikoak sortzea. Ikusita Batzordetik bazetorrela egintza delegatu osagarria, aurretik behin eta berriz eskatu genuen kontsultatuak izatea, eta gero denbora nahikoa izatea. Azkenean lortu genuen, behintzat, denbora zabaltzea [abenduaren 31n urtarrilaren 12rako epea jarri zieten, eta urtarrilaren 21era luzatu zen]. Aurretik lan izugarri piloa egin dugu, eta, orain, are gehiago.
Gazia izan da lan hori ez delako kontuan izan. Baina gozoa ere bai, ikusi delako plataforman denok helburu bera dugula: zientzian oinarritutako irizpideak betetzen dituzten aktibitateen benetako zerrenda osatzea. Gerta zitekeen presio eta bizkortasunekin iritzi desberdin bat agertzea, eta ez, argi izan dugu.
Baina entzungor egin dizuete.
Eta irizpideak ahuldu egin ditu.
Nola liteke? Haien aholkularitza zientifikoa zarete…
Legeak aginduta; araudian dago jasoa, plataforma sortzea eta zein funtzio dituen.
Eta entzungor egin dizuete.
Ni ez naiz horretan sartuko, baina egia da orain plataforma barruan sentsazioa hori dela.
Mairead McGuinness komisarioak aurkezpenean aipamen zuzena egin zion plataformari, zuei erantzun bat eman nahian.
Aipatzea edo ez aipatzea ez zait garrantzitsua iruditzen. Gogorrena zaidana da erabakian zera politikoak gehiago hartu duela. Eta zilegi da. Batzordeak gaur egun delegatuta dauka [taxonomiaren] lege hauek garatzeko eskumena, eta hor erabaki politikoak hartzen dira, oso ondo. Baina zientzian oinarritutako gauza bat izan behar da: hori dio erregulazioak.
Inportantea da jendeak jakitea hau ez dela energia nuklearrak ez duela egon behar; ez du ezartzen gasaren rola. Taxonomia ez da energia politika bat.
Finantza merkaturako tresna bat da.
Hori da. Taxonomiako zerrenden arabera, jendeak finantza merkatuan eta industrialean gardentasunez jakingo du zer den jasangarria eta zer ez. Eta enpresa handiek eta entitate finantzarioek hori ere deklaratu egin beharko dute: jarduera horiek nire inbertsio gastuaren (capex) halako zatia eta gastu operatiboaren (opex) halako zatia hartzen dute, eta fakturazioaren hainbeste.
Plataformak argi dauka nuklearrak eta gas naturalak ez luketela tokirik izan behar taxonomia berdean.
Araututa dauden irizpideen arabera, zerrenda berdean aktibitate ekonomikoaren deskripzio orokor bat jasotzen da, eta jarduerak bi mailako irizpide zehatzak bete behar ditu: batetik, ekarpen esanguratsua egitearekin lotuak, eta, bestetik, kalte esanguratsua egiteari buruzko baldintzak. Abenduko zirriborroan jasotako moduan, gasak eta nuklearrak ez zuten araudi hori betetzen, eta orain ere ez.
Argindarrerako gas naturalak zer ez du betetzen?
Aktibitate horrek [klima aldaketa gutxitzeko helburuari] ekarpen esanguratsua egiteko bi agertoki ezarri ziren: batetik, argindarra sortzean ez isurtzea 100 gramotik gora CO2 kilowatt orduko bere bizitza ziklo guztian. Hori energia sortzeko beste jardueren parekoa da, eta ekarpen esanguratsua litzateke. Gas naturaleko horrelako jarduerek badute tokia. Baina badago bigarren agertoki bat jasoa, jarduerak ekarpen esanguratsua egin beharrean, ia min egiteko puntura irits daitekeena. Plataformak eskatu zuen bigarren agertoki hori kentzea.
Nuklearrekin zer gertatu da?
Jarduera ekonomikoen taxonomia berdean sartzeko, ezinbestekoa da sei ingurumen helburuetako batean ekarpen esanguratsua egitea. Eta bai, klima aldaketa gutxitzeko helburuan energia nuklearrak ekarpen esanguratsua bete dezake, CO2 isuriak murrizten. Baina beste ezinbesteko baldintza bat dago: kalte esanguratsurik ez egitea beste bost helburuetan. Nuklearrarentzat azkenean jaso diren irizpideak ez dira nahikoa segurtatzeko ez duela kalte esanguratsua egiten beste lau helburuetan.
Gasarekin, ekarpen esanguratsua egitearenean dago arazo nagusia; nuklearretan, berriz, kalterik ez egiteko irizpideetan.
Errepasa ditzagun taxonomiaren sei ingurumen helburuak.
Klima aldaketa gutxitzea; klima aldaketarako egokitzapena; biodibertsitatea eta ekosistemak hobetzea; kutsadura gutxitzea; ekonomia zirkularra lortzea; eta itsasoa eta ur baliabideak hobetzea.
McGuinnessek azpimarratu zuen gasa eta nuklearra «trantsiziorako» izango direla.
Araudira noa berriz, guretzako oso garrantzitsua delako. Araudiak berak artikulu bat du ingurumen helburu bakoitzarentzat, ekarpen esanguratsuak zehazteko. Klima aldaketa gutxitzeko, bi mailatan egin daiteke ekarpena; batean, jarduerek egiteko jakin batzuk bete behar dituzte (energia efizientzia hobetzea eta halakoak…).
Eta, beste maila batean bai, onartzen dira jarduerak trantsiziorako baliagarritzat diren heinean, ez badago haientzako alternatiba teknologiko edo ekonomikorik. Baina hori bai, hiru baldintza argirekin: bat, eragindako berotegi gasen isuriek sektoreko eta industriako mailarik onenen parekoak izan behar dute; bi, ez dute oztopatu behar isuri txikiko alternatiben garapena; eta hiru, etorkizuneko deskarbonizazioa ez da katigatu behar orain, karbono isurietan intentsiboak diren aktibo berriekin, haien bizitza ekonomikoa dela eta. Gasak betetzen ditu baldintza horiek? Nire ustez, ez.
Plataformako buru Nathan Fabianen arabera, taxonomiaren sinesgarritasuna auzitan jarri da, funtsezko garai batean.
Nik ere hala bizi dut taxonomiaren sinesgarritasunarekin gertatutakoa. Eta espero dut plataformaren sinesgarritasuna bera ez jartzea auzitan.
Plataformaren erreakzioa sendoa izan da.
Bai. Orain arte oso neutral jokatu du plataformak, baina, oraingo honetan, gasarekin eta nuklearrarekin ikusi dugu arrazoi politikoak gailendu zaizkiela arrazoi zientifikoei. Europak taxonomiarekin lidergo bat izan nahi du munduan, baina, gero, benetan, lehen oztopoan… Beste herrialdetakoak gailendu daitezke, ze beste herrialdeak (Txina, AEB…) ere ari dira taxonomiak egiten.
Garai hau giltzarria dela ere azpimarratu behar da.
Hamarkada honetan egingo ditugun aukera guztiek erabateko garrantzia dute, eta jabetu egin behar gara horretaz.
Batzordearen erabakiak zuriketa berderako atea zabaltzen duen kezka ere hor dago.
Baliteke. Hala ere, Batzordearen egintza osagarriak jakinarazpena ere jaso du, ezarriz informazioa xehetasunez jasotzea, adierazleak aparte jasotzea gasaren eta nuklearraren kasuan.
Bilioika euro daude hor.
Munduan finantza entitate asko eta asko apustua egiten ari dira aktibitate jasangarrien alde. Eta instrumentu erabilgarri, garden eta estandar bat edukitzea, erreminta bat finantzak horra bideratzeko… Taxonomiaren helburua oso-oso potentea da. Nik uste dut ingurumenaren arloan oso-oso esanguratsua dela.
Aipatu izan da gasa eta nuklearra sar zitezkeela anbar koloreko sailkapen batean. Zergatik ez da hori egin?
Oraindik ez dago araudirik horretarako. Plataforma proposamen bat egiten ari da, agian erabilgarritasuna izan dezakeelako. Baina, oraingoz, zerrenda berdea egiten ari gara.
Europar Kontseilua eta Europako Parlamentua gelditzen dira orain. Ez dakit plataforman aipatu duzuen agian badagoela aukerarik horietan atzera botatzeko gasari eta nuklearrari buruzko Batzordearen egintza osagarria.
Hor bai dena politikoa dela, betoa delako aukera bakarra. Ez dago iritziak aurkezterik, ez lanketarik; txuri edo beltz da.
Zer egintza delegatu etorriko da hurrena?
Beste lau helburuena. Taxofour deitzen diote.
Lege bakarra izango da lau ingurumen helburuentzat? Hor ere, eztabaida ederra…
Izaten ari da. Joan den ikasturte osoa egon gara irizpide teknikoak lantzen, eta lehen zerrenda bat kontsulta publikora atera da. Asmoa da hemendik udaberrira txosten osatu bat aurkeztea.
Eztabaida ona da, hainbat gauza hartu behar direlako kontutan. Adibidez, horizontaltasuna irizpideetan, gauza berdinak lortzeko teknologia desberdinak daudenean; antzekotasun bat ere gorde behar da ekarpen esanguratsua eta kalte esanguratsua neurtzeko exijentzian. Adibidez, biodibertsitatean ekarpena egiteko, arrantzari ezin dizkiozu oso baldintza zorrotzak jarri, eta gero askoz arinagoak abeltzaintzari. Eta, gero, helburu orokor bat ere jarri behar da.
Nola da hori?
Klima aldaketa gutxitzearekin eta egokitzapenarekin, hein batean, gauzak errazak izan dira. Helburu orokorra argi zegoen; badaukazu isuri kopuru bat: 1,5 graduko muga ez gainditzea. Baina, adibidez, biodibertsitatearen xedean zein izango da helburua? Zein ura eta itsasoa hobetzean? Kutsadura gutxitzean zein izango da helburua, kutsadura zero edo kutsadura hamar?
Beterri-Buruntzako hainbat enpresa eta eragile biltzen dituen ekimenak ostegunean aurkeztuko ditu bere ekintza plana eta aurtengo helburuak, Usurbilen. 2019an sortua, parte hartzean oinarrituriko proiektuen ekosistema sustatu nahi du sareak eskualdean, ekonomia eraldatzailearen balioekin bat eginez.
Nafarroako CCOOko kide Ruben Belzunegik nabarmendu du azken hamarkadan «kontraesan handia» dagoela ostalaritzaren BPGaren hazkundearen eta haren enpleguaren kalitate eskasaren artean. «Lan prekaritatea kronikoa da sektorean», esan du. «Ostalaritza errentagarria den arren, oso soldata apalak eskaintzen ditu, eta lanpostu eskasak; azpikontratazioa eta arauak ez betetzeko joera daude horren atzean. Kontratazio partziala abusuz baliatzen da; lanaldiak luzatu egiten dira, eta ordainketa asko beltzean egiten dira». Horrek profesionalizatzeko arazoak sortzen ditu: «Beste lanpostu bat aurkitzeko behin-behineko lanbide gisa ikusten du beharginak».
Dinamita deitzen diote Maxamen lantegiari Hego Uribe osoan. Trenbide alboan dago, Zuhatzu auzoan, eta atzo ez zen zaratarik egon bertan. Iragan igandean plantako 390 langileek, asanbladan bilduta, langile batzordeak (UGT, CCOO, SIM eta ELA) eginiko greba proposamena babestu zuten. Goizeko txandan zen hastekoa greba mugagabearen deialdia, eta ez zen inor sartu lanera. Piketea han agertu zen, baita ertzain ugari ere. Istiluen aurkako hogei bat polizia joan ziren lantegiko kanpoaldera, hainbat furgoitan. Langile batzordeak «gehiegizko presentzia poliziala» salatu zuen ohar bidez.
Maxam Galdakaok bi ekoizpen lerro ditu: lehergailuak egiten dituen 320 langileko handia, eta ehiza kartutxoak ekoizten dituen 70eko txikiagoa. Hori desagertu egingo da, alor hori erosi duen enpresak itxi egingo duelako. Kaleratzeen eragina, baina, Galdakaoko bi lantegietara iritsiko da. Enpresak 67 kaleratze egin nahi ditu: kartutxo fabrikako hamasei langile finko, lehergai lerroko 21 eta behin-behinean dauden hogeita hamar langile. Horiez gain, kaleratze ordainduak egitea planteatu diote batzordeari.
Batzordearen ustez, kaleratze horiek eragotz daitezke, besteak beste, aurreraturiko erretiroak eskainiz edota lau urteko baimenak hartzeko aukera emanez. Negoziazio zaila izango dela dirudi. Maxamek beste kartutxo planta bat du Iruña Okan (Araba), eta erosleek hura ez dute itxiko.
ITPren auzia, Madrilen
Maxamen gatazka hasi berri da; PCB-ITP Aeroko langileek, berriz, atzo ekin zioten berenaren azken atala beharko lukeenari. Auzitegi Gorenak enpresak egin asmo dituen 83 kaleratzeen kasua aztertu zuen. EAEko Auzitegi Nagusiak baliogabetu egin zuen zuzendaritzak Sestaoko eta Barakaldoko (Bizkaia) plantetan egin nahi zuen erregulazioa, eta ebazpen horri helegitea jarri zion.
Turbina enpresak egin nahi zuen erregulazioa baliogabe mantentzen duen edo legezkoa den argitu beharko du Gorenak. Edo, beste modu batera esanda, zer neurrik duen lehentasuna: lan araudi orokorrak edo COVID-19aren eraginarengatik kaleratzeak egitea eragozten duen salbuespenezko dekretuak. Ebazpena zazpi-hamar eguneko tartean espero da.