Metalgintza sektoreko Arabako negoziazio kolektiboko azken bileretan ez da hurbilketarik izan sindikatuen eta SEA patronalaren artean. Horregatik, ugazaben «immobilismoa» salatu dute langileek gaur Gasteizen, ELA, LAB, CCOO, USO, ESK eta CGT sindikatuek deitutako manifestazioan.
15.000 bat langileri eragiten die Arabako hitzarmenak, eta azkena 2017. urtearekin iraungi zen. Hitzarmen berrirako sindikatuek KPIren gaineko soldata igoerak, eta lan orduen murrizketa eskatu dituzte, besteak beste. SEArekin hurrengo bilera martxoaren 4an izango dute, eta patronalak jarrera aldatu ezean, sindikatuak grebara jotzeko prest agertu dira.
ELAko Gotzon Basarasek gogoratu duenez, enpresa txikiak dira baxurako barkuak, gehienak enpresa familiarrak, orain arte behintzat; barkuen tamainaren arabera, hiru eta hamabost langile artekoak. Marinel arruntek aldizkako kontratu finkoak dituzte: alegia, kontratuek hasiera data dute, baina ez amaierakoa. Une jakin batzuetan eteten dute jarduna, kostera bat amaitu eta bestea hasi bitartean, eta tarte horietan langabezia sari berezi bat jasotzen dute.
Horraino, beste sektore batzuen antzera. Baina, hortik aurrera, dena ezberdina da arrantzan. Baxurakoan ez dute lan hitzarmenik, eta, sindikatuek diotenez, Langileen Estatutuan jasotako oinarrizko babesa izan beharko lukete, baina hori ere ez da puntu guztietan betetzen: atseden orduetan, gutxieneko soldatan… «Estatutuan esaten den guztia aplikatu balitz sektorea desagertuko litzatekeela esaten digute armadoreek eta kofradiek». Pesok azaldu du orain gutxi Getariakoekin (Gipuzkoa) bildu zirela eta erantzun hori jaso zutela. «Gutxieneko hobekuntza batzuk adosteko keinu txikiena ere ez dute egiten».
Soldata, arraina badago
Soldatak banatzeko moduari dagokionez, Basarasek azaldu du baxurako arrantzan «betidanik erabili den sistema» aplikatzen dutela. Harrapaketengatik irabazikoari arrantzaldiko elikaduraren eta erregaiaren gastuak kentzen zaizkio, eta geratzen denaren erdia ontziaren jabeek edo armadoreek jasotzen dute —baxurakoan ohikoena izaten da patroi eta mekaniko titulua dutenak izatea jabeak—; beste erdia eskifaiako gainerako kideen artean banatzen da. Horiek hala, gerta daiteke, gertatu denez, deus ez harrapatzea eta etxera dirurik ez eramatea, ezta patroiek ere. «Egia da arrantza ona denean, eta hala gertatu izan da azken urteetan, soldatak onak edo duinak direla. Baina kontuan hartu behar da arraina enkantean jartzen den prezioaren araberakoak izaten direla irabaziak. Presio horrekin lanera irtetea ez da inorentzat erakargarria».
Itsas zabaleko ontzietan, adibidez, beste era batera zehazten dira soldatak. Zati bat finkoa da —1.000 eta 2.200 euro ingurukoa, marinel bakoitzak duen arduraren arabera—, eta horri, kontratuen arabera, irabazien ehuneko bat gehitu ahal zaio, %1 eta %3 artekoa izan ohi dena. «Askotan proposatu dugu antzeko zerbait baxurako, baina beti erantzuten digute ezinezkoa dela», azaldu du Pesok. Sindikatuen arabera, marinelek, halaber, aparteko bi ordainsari eta ordaindutako 30 opor egun jaso beharko lituzkete, «baina hori ere ez da betetzen».
Soldatekin batera beste puntu batzuk nabarmendu dituzte. Jaiegunei dagokienez, kanpaina batetik bestera zazpi eguneko atsedenerako eskubidea ez dela betetzen, adibidez. «Beste kapitulu» bat osatuko lukete segurtasunarekin loturiko baldintzek. «Eguraldia edozein izanda ere, patroiek langileak behartu ditzake itsasoratzera, eta horrek lan istripuen arriskua handitzen du», ohartarazi du LABeko kideak.
Iaz, Ondarroako barku bateko langile bat hil zen, «kostatik ez oso urrun». «Helikopteroa ezin izan zen joan, eta barkuko baliabideekin ezinezkoa izan zen artatzea». Pesok salatu du alor horretan ere ez dela inbertsiorik egiten, ezta «oso oinarrizkoak» ere. «Eskatu dugu barku guztiek derrigor desfibriladoreak eramatea, baina hori ere ez dute bermatu nahi».
Pentsio «oso eskasak»
Lan baldintza horiekin, beraz, «oso arraroa» da gaur egun bizitza profesional guztia baxurako arrantzan egingo duen langilerik aurkitzea. «Besterik ez dutenek jotzen dute, migratzaileek bereziki, eta, ahal badute, denbora labur batez», azpimarratu du Basarasek. Gainera, norbaitek hori egitea erabakiko balu, beste eragozpen bati egin beharko lioke aurre. Erretiroa hartzean, pentsio «oso eskasak» izango lituzke. Kotizazio finkoa dute arrantzaleek —sindikatuen arabera, 16.000 euro ingurukoa urtean—, baina kopuru hori ez da erreala, urtean irabazten dutena baino «askoz ere gutxiago» kotizatzen baitute arrantzaleek, Pesok azpimarratu duenez. Horrek ondorio negatibo asko ditu: erretiroa hartzean, gaixotasun baimen eta pentsioetan, langabezia sarietan… «Adibidez, 40 urtez itsasoan aritu ondoren iaz erretiroa hartu zuen arrantzale batek 1.100 euroko pentsioa jasoko luke».
Arrantzaleen lan baldintzen inguruan «ezjakintasun handia» dagoela azpimarratu dute bi sindikatuek, eta hori gertatzen dela, hein handi batean, kanpokoak direlako, «gehienak Senegaldik edo Galiziatik etorritakoak, eta denbora baterako». Horrek ere «asko zailtzen» du sindikatuen lana. «Asko kostatzen zaigu haiengana iristea, eta, salaketa bat jarri behar badute, beldur handia dute», azaldu du Basarasek. Haren ustez, duela urte batzuk oso bestelakoa zen egoera. «Bertako jende gehiago aritzen zen arrantzan; mugimendua zegoen, eta gauzak egin zitezkeen modu kolektiboan».
Pesok auzi horretan kofradiek duten jarrera salatu du. Azaldu du Erdi Aroan sortutako erakunde horiek, «berez», marinel «guztien» alde egiteko sortu zirela, baina egun «batzuen interesak» baino ez dituztela defendatzen. «Haiek diote sektorea bizirik mantendu nahi badugu kudeaketa eta merkaturatzea aldatu beharko direla, eta guk diogu lan baldintzak ere aldatu behar direla. Hiru ardatz horien gainean hitz egin behar dugu; bestela, berandu izango da».
Erretreta hartu duzu, baina portuko bizia hurbiletik segitzen duzu oraino…
Bai, afera da erretretara joan aitzin Frantziako Estatua auzitan ezarri genuela atun gorriaren kuoten zentzugabekeria salatzeko. Lau urteko prozedura baten ondoren, erretreta hartua nuela, auzia irabazi dugu. Sekulako garaipena da. Baina espero genuen bezala, Frantziako Estatuak helegitea ezarri du; beraz, berriz beha gara.
Zer gertatzen da ba atun gorriaren kuotekin?
Urtero, arrantzatzen ahal dugun arrain kopurua mugatua da, kuotak ditugu. Kuoten sistema hori oso konplexua da: Europak herrialdeen artean banatzen ditu kuotak; ondotik, herrialdeak ekoizle elkarteei, eta, azkenik, ekoizle elkarteek portuko arrantzaleen artean banatzen ditu. Gainera, ontzien antzinatasuna hartzen da kontuan horiek banatzeko. Kontua da beti lehenesten dituztela arrantza kapazitate handiko itsasontziak. Kuota osoa ontzi bakar batek egin badezake, hainbat hobe; horixe nahi dute, ontzi txiki askoren artean banatu ordez. Finean, beti abantailatzen dituzte eskala handiko arrantzan ibiltzen direnak: arrantza mugatzeko ezarri dituzte kuotak, baina, hain zuzen, itsasoa hustu dutenen eskuetan dira.
Estatuek eramaten duten arrantzarako politika ezarri duzue jomugan.
Frantziak eskala handiko arrantzaren aldeko politika bat du argiki. Alta, Europak 2012an, arrantzarako politika berria finkatu zuenean, artikulu batean zehaztu zuen arrantza molde selektiboenei eta ingurumenean eragin gutxi duten arrantza moldeei eman behar zitzaizkiela kuotak lehentasunez. Europak dio lanbide txikiei eman behar zaiela lehentasuna, baina Frantziako Estatuak hori ez du errespetatzen, eta ontzien antzinatasuna bakarrik hartzen du kontuan.
Alta, geroz eta gehiago entzuten da arrantza iraunkorraren kontzeptua…
Hori diote politikariek, bai, baina alderantzizkoa egiten dute. Gezurretan ari dira. Eta are gehiago, orain ekonomia urdina ere aipatzen hasiak direla. Itsasoan dauden baliabide naturalak interesatzen zaizkie: gasa, petrolioa… Arrantza ez zaie batere axola! Frantziako barne produktu gordinean, gainera, arrantzak ez du ia ezer ordezkatzen. Baina ulertua dute ekonomia urdinarekin badela sos egiteko, eta horretan dira orain. Arrantzaz ontsa futitzen dira; beste plan batzuk dituzte buruan! Logika horretan nahiago dute hamar ontzik kuota guztia arrantzatzea, eskuz egindako arrantza zaintzea baino. Drama handiena da pelagikoekin gertatzen dena: sekulako botakinak dituzte. Botatzen duten guztiarekin, urtebetez portu osoa biziaraztekoa bada. Eta horren ondoan, amu-arrantzan ibiltzen diren ontzi txikiek ez dute kuotarik lortzen.
Izan duzun ibilbidean, portuko egoera aldatzen ikusi duzu. Zein zen egoera lehen, eta zein da egoera orain?
Hasi nintzelarik, 80-100 ontzi ziren Donibane Lohizunen. Gaur egun, erdiak baizik ez dira gelditzen. Hasi nintzenean, pelagikoak baziren, ontzi handiak… Baina asko aldatu da. Orain, ontzi txikiak dira gehienak, bolintxeroak. Gelditzen diren ontziek sekulako zailtasunak dituzte arrantza eskubideak lortzeko, espezie anitz ezin dituzte arrantzatu… Zentzugabekeria da.
Portuaren kudeatzeko manera aldatu dea?
Basurko izeneko arrantzale bat bazen garaian. Donibane Lohizunen arrantzaleen arteko elkartasuna bultzatu zuen, portua antolatu zuen, eta kooperatibismoa martxan ezarri zuen. Arrantzale kooperatibei begira, Donibane Lohizune zinez eredu bat izan da. Garai hartan ontzi jabe gehienak ez ziren arrantzaleak, bulegoetan ziren eta arrantzaleak enplegatzen zituzten ontzietan lan egiteko. Basurkok, pixkanaka, erakutsi du arrantzaleak beren ontzien jabe izan zitezkeela.
Aldi berean, portu osoa kooperatiben bidez antolatu zuen: portuko arrain saltokia, portuaren kudeaketa… Dena kooperatiben bidez egiten zen, eta arrantzaleek antolatzen zuten dena. Horrek zinezko elkartasuna sortu zuen arrantzaleen artean. Jakin behar da arrantzaleek ez dutela hilabeteko lansaririk, baina egindako arrantzaren araberako saria dutela. Hortaz, elkartasun sistema bat martxan jarri zuten arrantzale guztiek sari bat ukan zezaten. Nik hori ezagutu dut, baina hasi nintzenean hasi ziren gauzak aldatzen.
Zer aldatu zen?
MIG Merkataritza eta Industria Ganberak esku hartu du portuaren kudeaketan, eta hasi da pixkanaka kooperatiben tokia kentzen. Lehenik, portuko arrain saltokia hartu zuen bere gain, arrantzaleak kudeaketatik kenduz. Gero, portuaren mantentzen lanak kudeatzen hasi ziren… Emeki-emeki kooperatiba guziek porrot egin dute. Bakarra gelditzen da orain, La Basquaise, baina ez da bakarrik arrantzalez osatua. Ni hasi nintzelarik izpiritu kooperatiboa zen, baina galdu dugu arrunt. Arrantzaleok ez dugu gehiago ezer kudeatzen; lehen, gu ginen portuaren kudeatzaileak. Baina garai hori ehortzi dute.
Portua ez dutela gehiago arrantzaleek kudeatzen, alegia…
Hori da, eta bada adibide adierazgarri bat. Gure kooperatibak porrot egin aitzin, arrantzale batzuei salmenta zuzena egitekoa gogoa etorri zitzaien. Donibane Lohizuneko portuan bazen okupatua ez zen eraikin bat, eta han egitea deliberatu genuen, gure kooperatibarekin. Kooperatibatik hasi ginen han antolatzen salmenta hori, baina MIGek Frantziako Polizia igorri zigun, eta indarrez atera gintuzten hortik. Deliberatu genuen, gero, txosna bat ezartzea portuan, eta hortik egitea, baina hortik ere kanporatu gintuzten. Azkenean, MIGek erran zuen egurrezko etxola bat ezarriko zutela Ziburuko portuan salmenta zuzena egiteko, baina erabaki zuten Donibane Lohizunen ezin zela, legez kanpokoa zela. Ez du logika izpirik. Baina argi da elkartasun sistema oztopatu dutela.
Zientzialarien ikerketetan oinarrituta Europak ezartzen dituen arrantza kuotak gorabehera, eragile gehienek aitortzen dute arraina badagoela euskal kostaldetik gertu, eta «asko» gainera, «duela 15-20 urteko kopuruetan», Eusko Jaurlaritzaren Arrantza Zuzendaritzaren arabera. Hala ere, ontzi jabeek erretiroa hartzen dutenean nekez topatzen dute lema hartu nahi duenik. Adituen arabera, errelebo falta da arazo nagusia. Sektoreak, baina, berezitasun ugari ditu, eta, horrekin batera, aspalditik askatu gabeko hainbat korapilo.
Kostako herrietako postala erabat aldatu da azken urteetan. Portu batzuetatik desagertu egin da ia baxurako arrantza, eta ez da izan, askok uste zutenaren kontrara, alturakoaren mesederako, horretan dabiltzan barkuen kopurua ere nabarmen murriztu baita. Ondarroa (Bizkaia) da horren adibidea. Hango biztanleek datozen asteetan aurpegi ezezagun eta ez hain ezezagunak hasiko dira ikusten herriko kale eta ostatuetan. Iaz inauguratutako lonjan kanpotik eta bereziki Galiziatik etorritako baxurako barkuak hasiko dira deskargatzen, eta haiengatik ez balitz, berdelaren kostera hasi denik ere ez lukete nabarituko bertakoek. Bermeon (Bizkaia), Getarian eta Hondarribian (Gipuzkoa), berriz, bestelakoa da egoera. Baxurari eusten diote, baina hango bizilagunentzat gero eta urrutiago dago kaia, gero eta arrotzagoa zaie portuan gertatzen dena: patroiak, makinistak eta arrantzale gutxi batzuk kenduta, han dabiltzan langile gehienak kanpokoak dira, itsasoan lan egitera espresuki etorritakoak.
«Arrantzak gurean izan duen bilakaera datuetan dago, eta errealitate hori ezkutaezina da», azpimarratu du Leandro Azkuek, Eusko Jaurlaritzako Arrantza zuzendariak. Azaldu du sektorea «beste berregokitze fase batean» dagoela, eta hamar urte barru ikusiko dela zein den bere benetako tamaina eta izaera. «Ontzi gutxiago izango ditugu, baina eraginkorragoak izango dira. Hori da helburua». Azken urteetako arrantzaldietako emaitzak «oso onak» izan arren, kofradiek «kezkaz» begiratzen diote etorkizunari; sektorea «ordenatu» behar dela diote. «Errentagarriagoak izateko, kudeatzeko modua ere aldatu behar da», azpimarratu du Miren Garmendiak, Gipuzkoako Kofradien Federazioko idazkariak.
Batekin zein bestearekin oso kritikoa da Leo Belaustegi arrantzale ohia eta Ondarroa 12 Milia taldeko kidea. Baxurako arrantza defendatzeko sortu zuten elkartea; Jaurlaritzari leporatzen diote «benetako planifikaziorik» ez egitea etorkizunari begira, eta kofradiei, planteatzen dutenarekin, «sektorea kanpoko ontzi jabe pribatuen eskuetan uztea» eta, horren bitartez, orain arteko enpresa eredu eta teknika tradizionalak «amaitzea».
Kuotekin bueltaka
Arrantza metodo horiek erabiltzen dituzten baxurako ontziak aste honetan ziren hastekoak berdelaren kanpainan, arraina kostara gerturatu ahala, eta inguraketa arrantza egiten dutenak, berriz, hil amaieran itsasoratuko dira. Dena ondo bidean, martxoan eta apirilean abiatuko dira antxoaren bila. Horiek dira baxuraren jarduera nagusiak, uda partean egiten duten hegaluzearen kanpainarekin batera.
Sektoreko arduradunek aitortzen dutenez, koronabirusak baldintzatu ditu azkenengo bi urteak, baina «oso onak» izan dira emaitzak. «Barku batzuek gelditu behar izan zuten, baina kasu puntualak izan ziren, batez ere antxoaren kosteran, eta diru laguntzekin-eta ondo salbatu zuten. Gainera, merkatuak ere erantzun zuen, bertako produktuak lehenetsi ziren, eta oro har prezio onean saldu zen», nabarmendu du Azkuek.
Aurtengo kanpainetarako aurreikuspenak ere onak dira. Bruselak murriztu egin ditu Kantauri itsasoan berdela eta legatza arrantzatzeko kuotak: %6,7 eta %8,2, hurrenez hurren; baina txitxarroarena %11,6 handitu du, eta antxoarena, erakundeen berrespenaren zain, berdin mantenduko dela espero dute arrantzaleek, biomasa ondo dagoelako, txosten zientifikoek baieztatu dutenez. Hegaluzearen kuotak aurki jakinaraziko ditu Europak, eta horretan ere ez dute aldaketarik aurreikusten. Ezarritako kopuruekin konforme daude; Kantauri itsasoan dabilen flota guztientzat «sobera» dagoela diote. Bizkaiko eta Gipuzkoako kofradien arabera, arazoa ez da kuota, hori banatzeko modua baizik.
Berdelarena —txitxarroarena bezala— ontzi bakoitzeko banatzen da, eta ezarritakoa amaitzen denean, ezin dute gehiago harrapatu. Antxoarentzat —eta hegaluzearentzat—, berriz, kuota bakarra dago eremu jakin batean dabiltzan barku guztientzat, eta muga horren barruan nahi adina arrantza dezake bakoitzak. Baxuran duela hamarkada bat hasi zen ezartzen sistema hori espezie jakin batzuekin, biomasari eusteko neurri gisa, baina eztabaida askoren iturri izan da, eta da oraindik.
Eta nola banatzen dira kuotak barkuen artean? Bruselak estatuei ematen die eremu bakoitzeko bat; Espainiaren kasuan, kopuru hori banatu egiten da autonomia erkidegoen artean, eta haiek, gero, kofradien bitartez, besteak beste, bakoitzak duen flota eta harrapaketa kopuruen historikoa kontuan hartuta. Azkenik, kofradiek ontziei kuota bat ematen diete. «Duela ez asko, pentsaezina zen baxuran banakako kuotak izatea. Hori dela eta, beharrezkoa izan da gure kudeaketa politika eta enpresa kultura aldatzea», azpimarratu du Garmendiak. Azkuek ere defendatu du banaketa sistema hori. «Mugatzeak on egin die gure barkuei».
Dena den, kofradiek eskatu dute baxurako espezie guztietara zabaltzea banakako kuotak, eta, bereziki, antxoarentzat eta hegaluzearentzat. «Beharrezkoa ikusten dugu. Orain hogei urte ezin genuen imajinatu egungo egoera». Garmendiak azken urteetan gertatzen ari dena jarri du adibide modura. «Lehia batera eraman gaituzte, ea nork lehenago eta gehiago arrantzatu». Horrek eragina du deskargetan eta, beraz, prezioetan, merkeago saltzen baita. «Aste gutxitan agortzen da kuota, eta Kantauriko antxoa, adibidez, berehala desagertzen da merkatutik. Guk uste dugu Europak Kantauri itsasoan gabiltzan guztiontzat ezarritako kuotak egokiak direla guztion beharrak asetzeko, baina modu ordenatuan banatu behar dira, eta, gure ustez, banakako kuotak ezartzea da biderik egokiena».
Kofradietako arduradunak uste du baxurako ontzi bakoitzak espezie bakoitzean bere kuota propioa izango balu arazo hori eta beste batzuk konponduko liratekeela. «Barku bakoitzaren autogestioa defendatzen dugu guk, planifikatzeko eta sektorea ordenatzeko. Besteak beste, ontzi bakoitzak hobeto zehaztuko luke bere jarduna —arrantzara noiz irten eta nora—, produkzio gastuak murriztuko lituzke, lan baldintzak hobetuko lirateke, prezioen lehia saihestuko litzateke, eta kontsumoa denbora luzeagoan bermatuko». Garmendiak gogoratu duenez, azken urteetan kofradiek egindako eskaera nagusietako bat da hori, eta Jaurlaritzak haiekin bat egin badu ere, onartu du Espainiako Gobernuak duela giltza. «Erantzun baten zain gaude oraindik», dio Azkuek.
Lizentzien «negozioa»
Izan ere, interes asko eta kontrajarriak daude afera horren atzean. Kantauriko ontzidi guztiak ez dira berdinak; alde handiak daude enpresa ereduari dagokionez eta erabiltzen dituzten arrantza metodoetan. Eta sektoreaz hitz egiten denean kontuan hartu behar da atzean dauden industriak eta haien interesak: antxoa eta atun kontserben sektorearenak, esaterako. Espezie horietan banakako kuotak ezarriko balira, ontzidi batzuentzat ez litzateke aski izango, Galiziakoentzat eta Asturiaskoentzat, adibidez, baina bai Bizkaiko eta Gipuzkoakoen beharrak asetzeko. Ondarroa 12 Milia elkarteko Leo Belaustegik, hala ere, ez du horren argi ikusten. «Egia da barkuen araberako kuotak ezartzen ez badira oihanaren legearen menpe geratzen garela, baina kuotak ezarrita ere berdin-berdin gertatzen da; berdelarekin eta txitxarroarekin ikusi dugu».
Haren iritzian, «beste interes» batzuk daude banakako kuoten eskaeraren atzean, eta uste du lotura zuzena dutela errelebo faltak eragin duen arazoarekin. «Zer gertatzen da lizentziekin ontzi jabeek erretiroa hartzen dutenean? Bada, kanpoko armadoreei saltzen dizkietela, eta banakako kuota onak badituzu, gehiago irabaz dezakezu. Baina orduan beste arazo batekin egiten dugu topo: zer-nolako arrantza teknikak erabiltzen dituzte jabe berriek?».
Belaustegik gogoratu du Europako araudiak esaten duela kuoten banaketa egiteko «irizpide gardenak eta objektiboak» erabili behar direla, ekonomikoak, bai, baina baita sozialak eta ingurumenekoak ere, zeintzuek tokiko ekonomiari egindako ekarpena aintzat hartu behar duten eta ingurumenean inpaktu txikiagoa eragiten duten ontziak lehenetsi behar dituzten. «Baina hemen irizpide ekonomikoak erabiltzen dituzte gehienbat, baita gure kofradiek ere», salatu du.
Kofradiek nagusiki barku batek urteetan egindako harrapaketak hartzen ditu kontuan hari kuota bat ezartzeko. Horrek sektorearen etorkizunari begira ondorio latzak dituela azpimarratu du Belaustegik. Batetik, ezinezkoa bihurtzen duelako hutsetik ontzi bat itsasoratzea, kuota eskasa izango lukeelako eta ez litzatekeelako errentagarria izango. Beste aukera izango litzateke erretiroa hartzera doan ontzi jabearen lizentzia erostea, baina kasu horretan ere, oso zaila dela dio, gaitasun ekonomiko handiagoa duten enpresekin lehiatu behar delako. «Banakako kuoten gaia erabiltzen ari dira lizentziekin espekulatzeko. Kuotak pribatizatzen ari dira, eta gure portuetara iritsi beharko lukeen arraina galtzen».
Bi eredu aurrez aurre
Garmendiak ez du bat egiten ikuspuntu horrekin. Dena den, aitortu du Euskal Herriko bandera duten ontzi batzuen atzean kanpoko ontzi jabeak daudela, kanpoko lantaldeekin. Eta badirela, halaber, lizentzia horiek erosi ondoren horietaz baliatzen direnak arrantza eremu jakin baterako zehaztutako kuotak beste eremu batzuetakoekin aldatzeko. Hala ere, sistemaren aldekoa da. «Banaketa barkuen arabera egiten bada, lehia orekatuagoa da, eta ontziek planifikatzeko tarte handiagoa dute: badakite zenbat harrapa dezaketen, zenbat irabaz dezaketen, eta, horren arabera, aurreikus ditzakete inbertsioak, teknologian eta lan baldintzetan, adibidez».
Belaustegik zalantzak ditu horrekin. Haren ustez, kofradiek beraiek kontrolatu beharko lukete kuotekin ere zer egiten den. «Barku bakoitzari zenbat arrantzatu erabakitzeko gaitasuna emateak ez du esan nahi ordena bat egongo denik, bakoitzak nahi duena egingo duelako, arrantzan itsasoan dagoen arrain kopuruak agintzen duelako». Adibidez, haren iritzian, denek nahi dute irten gertu arraina dagoenean, produkzio kostuak txikiagoak direlako; kasu horretan ere lehia handia sortzen dela gogoratu du. «Azken urteetan ikusten ari gara garai jakin batzuetan behar baino arrain gehiago sartzen dela lonjetan eta gero ezinean dabiltzala prezio onean saltzeko. Kosteren hasieran gertatzen da bereziki; denak batera joan dira, eta berehala agortzen dituzte kuotak». Horrek, halaber, badu beste ondoriorik: ingurumenean. «Antxoa berehala hartzen dute, eta txikia gehienbat. Txosten zientifikoek diote biomasa suspertu dela, baina adin txikikoa dela. Horrela jarraituz gero, ito egingo dugu, eta duela urte batzuetako arazo berbera izango dugu [2005etik 2009ra antxoaren harrapaketa debekatu zuen Bruselak]».
Belaustegi ez dago ados kofradiek azken urteetan jarraitutako ildoarekin; haien egitekoa «berrikusi» behar dela uste du, «jatorrian zuten izaerara itzultzeko». «Kofradietara itzuli behar dira kuotak; adibidez, kofradiek beraiek lizentziak erosiz, modu horretara haiek antolatuko lukete zenbat eta noiz harrapatu, eta modu horretara bultza daiteke erreleboa. Baina lizentziekin negozioa egitea lehenetsi dute». Kofradiek «eredu kooperatibo baterantz» jo beharko luketela uste du, baina salatu du ez dagoela horretarako borondaterik, eta are gutxiago Jaurlaritzaren partetik. «Dudan jartzen dut sektoreari jarraipena eman nahi dioten. Eredu jasangarri bat genuen, baina ez dute ezer egin nahi horrek iraun dezan. Europan dena da arraste-arrantza. Hori nahi dute hemen?».
Haren ustez, baxurako arrantzaren etorkizunari buruzko eztabaida ez da soilik sektoreko arduradunen esku utzi behar; «gizarte osoari» dagokiola dio, arrantza eredu batek ala besteak askotariko eraginak dituelako, ingurumenetik hasi eta elikaduraraino, ekonomikoak eta politikoak.
Etorkizuna jokoan
Arrantza metodo tradizionalak eta enpresa eredu familiarra aldatzen ari dira; denek aitortu dute hori. Hori dela eta, azken urteetan kanpoko inbertitzaileak ugaritu egin dira. «Hori gertatzen ari da, ez da oso orokortua, baina gertatu beharko du, ez dagoelako jarraipen familiarrik», azaldu du Azkuek. Jaurlaritzarentzat, gainera, «positiboa» da. «Ulertzen ditugu beldurrak, baina guk ez dugu arazotzat jotzen. Etxekoak animatu behar ditugu, baina kanpokoak gureganatzea aukera gisa ikusten dugu, sektoreari eusteko, lehiakortasuna indartzeko eta gure lonjetan diru sarrerak uzteko». Azkueren arabera, honako hau izan beharko litzateke formula: «Kanpoko inbertsioa, bertako lidergoa». Alegia, bertakoak izatea kudeatzaileak, patroiak eta langile espezializatuak, eta kanpokoak armadoreak.
Garmendiak ere «aukera» gisa ikusten du inbertitzaileak erakartzea. «Baina daukagun arazo nagusia da barkuak erosi eta kanpora eramaten dituztela, eta, ondorioz, bertako kudeatzailerik, patroirik eta langilerik ez dutela hartzen». Haren ustez, Azkuek aipatzen duen eredua garatu ahal izateko sektorearen lema hartu nahiko luketen gazteak «lagundu» beharko lirateke; adibidez, ardura postuetarako ikasketak «sinplifikatuz» eta «baxuraren beharretara egokituz». «Praktikak egiten zaitu patroi; barkuan gaztetatik aritzeak». Aitortu du instituzioak ahaleginak egiten ari direla bide horretan, baina «motelegi» doazela. Belaustegiren iritzian, formakuntzari baino gehiago lan baldintzen hobekuntzan jarri beharko lirateke indarrak. «Bestela, nekez erakarriko dugu inor arrantzara».
Aurrera begira ere badago beste gako bat, trantsizio ekologikoarekin lotuta. «Europako baxurako flotarik modernoenetako bat dugu», nabarmendu du Azkuek, baina gogoratu du aldaketa handiak datozela, motorren alorrean bereziki —hidrogenozkoak, elektrikoak—, eta inbertsio handiak egin beharko direla. Ohartarazi du horri begira ez dela diru laguntzarik egongo Bruselaren partetik, ez behintzat 2030era arte, gutxienez. «Hamarkada honetako helburua argia da: egun dugun ontzidia berregokitu beharko dugu, eta urte horiek pasatu ondoren, geratuko dena berrituko dugu. Gutxiago izango ditugu, baina horrek eraginkorragoak egingo gaitu». Garmendia kezkatuta dago Brusela jada «muga gehiegi» jartzen ari delako, eta uste du laguntzarik gabe nekez egin ahalko diotela aurre datorrenari. Belaustegik, berriz, argi du zein den Azkueren iragarpenaren atzean dagoen asmoa: «Baxura, orain arte ulertu den moduan, desagertzen uztea».
Baxurako arrantzak garai gozoa bizi du gaur egun, emaitza ekonomikoei dagokienez behintzat, baina urte erabakigarriak ditu aurretik. Egungo portuak, barkuak eta langileak, kostaldeko herriak bezala, ez dira garai batekoak, eta hogei urte barru nolakoak izan diren dago jokoan.
Greba hotsak
Arabako metalgintzako aurreko lan ituna 2017ko abenduaren 31n amaitu zen, eta, ordutik, aurrerako eragina du. Tarte horretan, besteak beste, eta KPIa ez berritzearen eraginez langileen erosketa ahalmena %8 txikitu dela kalkulatu dute sindikatuek. Ituna sinatu zen azken aldian 15.456 langileri eragiten zien zuzenean, eta beste enpresa batzuetan agiri hori hartzen dute oinarritzat hitzarmen propioa negoziatzeko.
Pandemia urteetan negoziazioa etenda egon da. Mahaia bildu gabe egon zen ia urtebetez, eta aurten ekin diote berriz, bilera egutegi batekin. 2018an, ituneko agiri ofizialaren arabera, ELAk ia %40ko ordezkaritza zuen sektorean; UGTk, %17koa; CCOOk, %16koa, eta LABek, %12,55ekoa. Azken bi sindikatu horiek ordezkaritza handiagoa dute egun.
SEA enpresarien elkartea da patronalaren ahotsa, eta, ELA, LAB eta CCOO sindikatuek nabarmendu dutenez, talka soldatatik harago doa. SEAri egotzi diote aldi baterako lan enpresen erabilera ez mugatzea, azpikontraten subrogazioa itunean sartu nahi ez izatea eta lanordu kopurua ez doitzea, besteak beste. Egoera hori salatzeko, manifestaziora deitu dute gaurko, Gasteizen (17:30). CCOOk aste honetan adierazi du mobilizazioak «gogortu» behar direla; ELAk eta LABek ezinbestekotzat jo dute greba dinamika bat hastea.
Hasteko, jarrerak urrun
Aurreko lan ituna iazko abenduaren 31n amaitu zen, eta jada hasiak dira FVEM patronalaren eta sindikatuen arteko harremanak —ELA, %40; CCOO, %25; LAB, %21,5, eta UGT, %13—. Patronalak hiru urteko akordioa eskaini du, urtero soldata %2 igota. Esan du gehiago igotzeak «enpresa batzuk ixtea» eragingo lukeela.
Eskaintza horrek sutu egin ditu sindikatuak, benetako KPItik oso urrun baitago. Are gehiago, plataforma batzuetan KPItik gorako igoerak eskatu dituztela jakinda. LABek esan du «irain» bat dela; ELAk adierazi du «agerikoa» dela patronalak «ez duela presarik», eta CCOOk «benetako negoziazio bat» eskatu dio FVEMi. Sindikatuek, halaber, nabarmendu dute Gipuzkoako metalgintzan KPIaren igoera osoa onartu dela, baita Bizkaiko eraikuntzan ere.
Lan Harremanen Kontseiluko datuen arabera, 49.712 langile daude Bizkaiko lan itunaren eraginaren menpe. Jarrerak hain urrun ikusita, ezinbestean gogoratu behar dira azken sinadura lortzeko negoziazio luzeak. Sindikatuek bat eginda negoziatu zuten, eta urteak behar izan ziren ituna berritzeko. Gatazka luzea izan zen, eta duela gutxi epaitu dituzte istiluetan atxiloturiko hiru langileak. 2019an, hamar greba egun egin zituzten sektorean, eta akordioa sinatu zenean antolatuta zeuzkaten beste zortzi.
Gutxienez, urtebete
Bizkaikoa bezala, indarrean zegoen Nafarroako lan hitzarmena abenduaren 31n bukatu zen. Hiru urte iraun zuen. Lehen negoziazio mahaia urtarrilaren 4rako deitu zuten, eta hurrengo bilerak ez du datarik. Sindikatuak horrela banatuta daude: ELAk, UGTk, eta CCOOk launa ordezkari dituzte, eta LABek hiru. Bakoitzak bere plataforma du.
Itunak 35.000 langile ingururi eragiten die, eta APMEN eta ANEM elkarteek ordezkatzen dute patronala. Besteak beste, VW Nafarroa, Kybse eta Sunsundegi enpresa garrantzitsuetan du eragina lan hitzarmenak. Negoziazioen berri duten iturrien arabera, bilera asko beharko dira akordioren bat egiteko. «Luze joko du, gutxienez urtebete», diote. Oso goiz da ondorioren bat ateratzeko, baina badirudi KPIaren igoera izango dela arazo nagusia.
Indarrean eta KPIa igota
Gipuzkoako metalgintzaren itunaren egoerak ez du zerikusirik beste lurraldetakoenarekin. Orokorrean, lasaitasuna da nagusi. Urte bukaerara arte egongo da indarrean, eta, hitzartu bezala, langileek KPIaren araberako soldata igoera izan dute aurten. Hitzarmenak 43.269 langileri eragiten die, eta sindikatuen ordezkaritzaren batezbestekoa hau da: ELA, %48,76; LAB, %34,37; CCOO, %12,39; eta UGT, %4,46.
