Arrietaren ustez, LHK-k izan duen «erronkarik handiena» da hori lortzea. Izan ere, agerikoa da ez direla garai onak negoziazio kolektiborako. 2021. urtearen amaieran lan hitzarmen baten pean diharduten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako langileen %45,9k bakarrik zuten ituna indarrean. Hori gutxi ez, eta iaz LHKren bidez adosturiko hitzarmen berriak %5 baino ez ziren izan.
Egoera zaila da, baina, Arrietaren hitzetan, lan gatazken iazko egoera ez zen izan 2019koa baino okerragoa —LHKren ustez, 2020. urtea ezin da hartu erreferentziatzat, pandemia dela eta—. 2021ean greba gehiago egin ziren, baina 2019koetan baino langile gutxiagok parte hartu zuten.
Soldatak %1,23 igo ziren
Soldatei dagokienez, iaz %1,23 igo ziren batez beste. KPIa, berriz, %6,4 izan zen. Kontua da hitzarmen askotan KPIaren igoera urtebete geroago aplikatzen dela. Horren eraginez, eta LHKren iragarpenen arabera, soldatak batez beste %3,75 igoko dira aurten. Langileen %56,2k KPIarekin zerikusirik ez duten soldata igoerak dauzkate adostuta.
Ismael Moreno instrukzio epailearen arabera, Iberdrolak Dueroko, Sileko eta Tajoko zentral hidroelektrikoetatik jasotako energiaren prezioa goititu zuen «arrazoi legitimorik gabe», 2013ko azaroaren eta abenduaren artean. Morenok uste du «merkatuari eta kontsumitzaileei dagokien delitu» bat egin dutela.
Horiek hala, auzitegiak 192,3 milioi euroko bermea eskatu dio Iberdrolaren filialari, eta beste 107,5 milioikoa zuzendaritzako kargudun bakoitzari. Akusazio txostenean, ustelkeriaren aurkako fiskaltzak bi urteko espetxealdia eskatu du kargudun bakoitzarentzat; halaber, 107,3 milioiren kalte ordainak galdegin ditu, eta 84,9 milioiko isuna filialarentzat.
Lan itunen eguneratzean ere arazo iturri da prezioen halako garestitzea, eta horrek azaltzen du azken hilabeteetan lan gatazkak handitu izana. Patronalek argudiatu ohi dute soldata igoera handiek enpresak arriskuan jartzen dituztela; sindikatuentzat, berriz, lehentasuna da langileen erosahalmena defendatzea.
Espainian inflazioaren datu aurreratua %10,2ra iritsi izanak pentsarazten zuen ekainean Hego Euskal Herrian ere bi zifrako inflazioa izango zela, eta hori gertatu da Nafarroan (%10,2) eta Bizkaian (%10). Baina behetik izan da Araban (%9,8) eta, batez ere, Gipuzkoan (%8,9), eta horrek jaitsi du batez bestekoa. Lurralde horrek izan du prezio igoerarik apalena ere maiatzetik ekainera: %1,7koa. Hegoalde osokoa, berriz, %1,9koa izan da.
Erregaiak izan dira azken hilabetean KPIak izandako jauziaren eragile nagusiak. Ekainean, batez beste 2,048 euroan ordaindu zen gasolio litroa Hego Euskal Herriko gasolindegietan, maiatzean baino 15,6 zentimo garestiago. Gasolina, berriz, 2,148raino igo zen, 20,4 zentimo gehiago. Prezio horiei kendu behar zaie Espainiako Gobernuak eta petrolio konpainiek ematen dituzten deskontuak, hogei eta 25 zentimorainokoak.
Uztailean pixka bat merkatzen ari dira erregaiak, atzeraldiaren beldur behera doalako petrolio upelaren prezioa.
Azken urtean %39,7 garestitu dira erregaiak Hego Euskal Herrian, eta antzera beste gastu energetikoa, argindarrarena eta gasarena. INEk Berokuntza, argiztapena eta ura atalean biltzen ditu kontsumo horiek, eta, haren datuen arabera, %36,1 garestitu dira azken hamabi hilabeteetan. Maiatzean pixka bat apaldu zen igoera hori (%32,9ra), baina argindarraren prezioak berriro gora egin du ekainean, egun batzuetan izandako bero zakarrak aire egokituaren kontsumoa handitu zuelako, eta, haize eskasiaren ondorioz, eolikoak ekoitzi ez zuena gas garestiaren bidez ekoitzi zutelako.
Igoera are handiagoa zatekeen baldin eta argindarra sortzeko gasari gehienezko prezio bat eman izan ez baliote —40 euro, orain—. Neurri hori ekainaren 15ean jarri zen indarrean, eta lehen egunetan ez zuen eragin handirik izan, beroaldiaren eraginez —gasa erretzen duten konpainiei konpentsatu egin behar zaielako eta gas asko erre zutelako hilabete horretan—.
Horrela, ekainean, 215 euroan ordaindu dute argindar megawatt-ordua tarifa arautuan daudenek, kopuru handienetan hirugarren, abenduaren (239 euro) eta martxoaren (283 euro) ondoren. Efe agentziak bildutako datuen arabera, argindarra merkatzeko tresna izan ez balitz, 274 eurora iritsiko zatekeen megawatt-ordua, hau da, %15,6 garestiago.
Kontuan hartu behar da INEk merkatu arautuan dauden fakturak soilik hartzen dituela kontuan KPIa neurtzean, nahiz eta gaur egun familien %40 baino gutxiago diren tarifa horretan daudenak. Egoera zuzentzeko agindua du estatistika erakundeak, baina kexatu izan da argindar konpainiek ez dizkiotela datuak helarazten.
Elikagaiak, %12 garestiago
Ekaineko datuak erakusten du beste sektoreetara hedatzen ari dela energiak eragindako inflazioa. Enpresak beren produktu eta zerbitzuen prezioetara eramaten ari dira garraio eta ekoizpen kostuen igoera, eta hori elikagaietan ikusten da argien. INEk dioenez, azken urtean %12 igo da haien prezioa. Agustin Markaide Eroskiko buruak atzo aitortu zuenez, produktu merkeagoetara eta marka zurietara bideratzen ari da orain herritarren gastua.
Olioa da azken urtean prezio igoerarik handiena izan duen produktua (+%33), Ukraina da ekilore olioaren esportatzaile nagusia, eta haren esportazioak gutxitzeak eskasia eragin du une batzuetan, baina baita eskasi horri etekina atera nahi diotenen erabakiek ere.
Asko garestitu dira arrautzak (%29,5), fruta (%17,5), zerealak eta esnea (%17), patatak (%12,5), eta ogia ere bai (%10,1).
Haragien artean, behikiaren (%12,4) eta oilaskoaren prezioa igo da gehien (%11,7). Txerrikia duela urtebete baino %9,2 garestiago dago, eta ardikia, berriz, %4,9 garestiago.
Azpiko inflazioan ikusten da prezioen goititzea zabaltzen ari dela. Ekainean, %5,2ra heldu da azpiko inflazioa, hau da, atalik gorabeheratsuenak —elikagai freskoak eta energia— kontuan hartzen ez dituena.
«Lehendik oker baginen, orain ja, gauzak pixka bat gehiago okertzeko, eguraldiak [belar] ekoizpena txikitu du. Bata bestearen atzetik». Mikel Nazabalen adierazpenak dira; Nafarroako Landa Garapeneko eta Ingurumeneko Departamentuaren peko Intia sozietateko abeltzaintza arduraduna da. Giro idorrak nekez hazarazi ditu larreak: «Zer-nolako eguraldia egiten duen hilabete horietan, udaberri aldean, horrek baldintzatuko du gehienbat aurretik duguna».
Udaberri aldeko belar mozketetan, abeltzainek jasotzen dute abereek urtean zehar jaten duten bazkaren %75 inguru. Bi moztaldi egiten dira batik bat: lehena, apiril aldean, eta bigarrena, ekainean. Beroa iritsi aurretik, baldintza aproposak izan ziren belarra ondo hazi zedin, baita hura lehortzeko eta «lasai ibiltzeko» ere. Lehenbiziko mozketa hartatik lortzen da, hain zuzen, kopuru handiena.
Bigarren moztaldiarekin gertatu dena, aldiz, txanponaren ifrentzua da. Kopuru aldetik murritzagoa izan ohi da ekaineko mozketa, baina kalitate hobeagoa du belarrak. Aurten, ez bata, ez bestea. Patxiku Irisarri EHNE Nafarroako idazkari nagusiaren esanetan, «ezerezean geratu da» azken mozketa hura. Atzera begira, udaberrian normalean jasotzen den bazka belarraren bi heren inguru besterik ez dute jaso baserritarrek. «Ikusiko dugu irailetik aitzinera zenbait tokitan belarra eskas izanen dugula, eta erosi behar izango dugula», erantsi du.
Iparraldean, berdintsu. Kaiet Barberarena Iholdiko (Nafarroa Beherea) Landaia etxaldeko laborariak Ipar Euskal Herriko Hitza-ri adierazpenok egin zizkion iragan ekainean: «Jada belar guti genuen, ongailu arras guti erabili dugulako, baina hor soroarentzat aski arranguratuak gara».
Mendi idortuak
Moztaldiekin aski ez balitz bezala, goiko larreetan egoera ez da bestelakoa. Garaieragatik, udaberri hasieran ez, amaiera aldera behar dute «euri dezente egitea, ez egun batean, egunero baizik», azaldu du Nazabalek. Urbasa-Andia aldean, kolore marroia hartu zuten larreek, eta ez dira udazkenera arte indarberrituko.
Uda giroa pare bat hilabete aurreratzearen ondorio zuzena da: «Ikusten duzu larreak zer-nola dauden, eta ematen du jada abuztu lehor bat pasatu balitz bezala gaudela», kontatu du Nazabalek.
Ekain erdialdeaz geroztik hobera egin du. Alabaina, hezetasuna eta euria ez dira garaiz iritsi: Nafarroa iparralde aldean sartu, eta han geratu dira; erdialdean, prezipitazioak izan badira ere, ez dira nahikoa izan.
Abeltzainek Urbasa-Andiara zegokienean igo zituzten abereak —apiril erditik aurrera dute baimena, eta maiatzean igotzen dira gehienak—. Gaurgero amaitzear da beroaldian hazi zen belar apurra, Intiako abeltzaintza arduradunak dioenez. Hala, abere batzuk jaistekotan dira «ez dagoelako janaririk». Natur parke hartan abuztuaren amaiera aldera bueltatu ohi dira; ez aurten, ordea.
Erronkak
Aurrerantzean, abeltzainak nola edo hala konpondu beharko dute udaberrian eskuratu duten belar gutxiarekin. «Arazoen» ataria izango da uda, EHNEko idazkariaren ustetan: «Pentsuaren, argiaren prezioa eta eguneroko kostuak ikaragarri ari dira igotzen, eta esperantza genuen belar uzta ona izateko, behintzat negua pentsu gutiagorekin pasatu ahal izateko».
Prezioa ez da arazo bakarra. Etorri daitekeenaren halako aurreikuspenekin, Nazabalek ez daki «erosteko adina belar egongo den denentzat», eta baldin badago, «oso garestia» izango da. «Bazkaren eskuragarritasunaren aldetik ere, orokorrean oso gaizki gaude».
Udaz ahaztu, eta begiak udazkenean ditu Intiako Nazabalek. Eguraldia portatzen bada, arnasa pixka bat —ez asko— hartu ahal izango dute abeltzainek. Esplotazioen inguruan haz daitekeen belarra aprobetxatzea da helburua, neguko hotzaldiak iritsi aurretik. «Itxaropen hori badugu, baina udaberrian egiten duen eguraldia izaten da garrantzitsuena», gehitu du.
Apiril-maiatz aldera arte abereak ez dira igoko goiko larreetara. Baserritarrek espero duten bakarra da hurrengo urtean halako lehortaldirik eta berorik ez izatea; urtebeteko etenaldiaren ostean, euria itzultzea. Ordura arte —eta Xabier Leteren Xalbadorren heriotzean abestia oinarri hartuz—, hauxe da zeruari begira abeltzainek egin beharko duten galdera: euri, non hago, zer larretan?
