SMI oinarri
«Bidezko diru sarrera baten truke ekoizpen jarduera jakin bat egiteko aukera ematen duena da lan duina. Eta, aldi berean, eskaini beharko ditu: segurtasuna lantokian, babes soziala, bilakaera pertsonal eta parte hartzeko aukerak, aukera berdintasuna. Integrazio soziala ere bultzatuko du». Hori da Enplegu Lege Berriak enplegu duinaren inguruan egin duen definizioa. Lanaren Nazioarteko Erakundeak eginikoan oinarritu dira egileak.
Teoriaz harago, SMIak ezarriko du soldata duinaren gutxieneko muga. Era berean, besteak beste, segurtasunean eta prebentzioan eragingo du, eta ez da baztertzen «adin galbaheak» egitea lan jakin batzuetan. Eta nola kontrolatuko da? Enpleguaren kalitatea aztertzeko ikuskaritza bat sortuko da, eta lan ikuskaritzarekin batera jardungo du. Era berean, indarrean jarraituko du lan baldintza kaskarrak salatzeko postontzi anonimoak.
Diagnostiko pertsonala
«Lanbidek prestakuntza, lan orientazioa eta berezko arreta jasotzeko eskubidea bermatu beharko du». Arreta horrek, era berean, «pertsonalizatua, egokia eta jarraitua» izan beharko du. Lege berriaren arabera, lan bila dabilen pertsonak zerbitzu guztiak jasotzeko eskubidea du. Bi hilabeteko tartean langabearen profilaren diagnostikoa eta harentzako enplegu plan bat egin beharko du Lanbidek, eta bertan sartuko dira formakuntza eskaintzak. Horrekin batera, eta, lan merkatuan hobeto gidatzeko asmoz, lan ibilbide osoaren erregistroa egingo da, Osakidetzako historia klinikoen parekoa. Langabeak haiei uko egiteko eskubidea du, baina prestazioak galtzeko arriskua du.
Arinago izateko asmoa
Enplegu Sailaren diagnostikoaren arabera, Lanbidek «arinagoa eta malguagoa» izan behar du, eta enpresen konfiantza bereganatu behar du langileak aurkitzeko erreminta eraginkor moduan ikus dezaten. Mendiak ezin izan zuen zehaztu iaz Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan eginiko kontratazio guztietatik zenbat egin ziren Lanbideren bidez. Testuak Lanbideren lan egiteko modua eraldatzea aurreikusten du. Eraldaketa hori bideratuko duen kanpoko enpresa bat kontratatuko dute, «txostena egiten den bitartean Lanbidek bere jardunarekin jarraitu behar duelako».
Euskal enplegu zerbitzuak 1.000 langile eta 43 bulego ditu, eta eraldaketa horretan «bulego bakoitzeraino» iritsi nahi dute. Era berean, Mendiak aipatu zuen DSBEaz arduratzea «zama» bat izan dela erakundearentzat lanaren aldetik, baina erabaki horrekin «asmatu» egin zutela. Era berean, Lanbide «zuzenbide pribatuko erakunde publiko» izatera itzul dadin nahi du. Lanbiden diharduten langile askok sare publikoko beste lanpostu batzuetara joan dira, eta aldaketak mugimendu horiek eragotziko lituzke.
Lan zerrendaren asmoa
Lege aurreproiektuan iragarri dute enpleguaren euskal sarea sortzea. Ahalik eta lan eskaintza gehien bateratuko lituzkeen zerrenda bakar bat izango du. Bertan ez lirateke eskaintza guztiak egongo, enpresak ezin direlako behartu bere lan eskaintza guztien berri ematera, ezta aldi baterako lan enpresak ere. Alemanian, esaterako, derrigorrezkoa da. Hori lortzeko eskumena Espainiako Gobernuak izango luke.
Aldiz, erakunde publiko guztiak sare horretan sartu nahi dituzte. Besteak beste, aldundiak eta udalerriak leudeke. Udalerrien kasuan, 20.000 biztanletik gorakoek herri mailako enplegu planak egitera behartuta egongo dira, baita 10.000 eta 20.000 biztanle artekoak ere, %10etik gorako langabezia tasa izanez gero.
«Oraintxe bertan, kalkuluen arabera, Aljeriaren soberakina bi-hiru bcm [bilioi metro kubiko] ingurukoa baino ez da; Europako herrialdeek, berriz, urtean 100 bcm baino gehiago inportatzen dute Errusiatik. Beraz, Aljeriak ezingo luke inolaz ere Errusia ordeztu, ez luze gabe eta ez luzera begira», azaldu du Aurelia Mañek, Bartzelonako Unibertsitateko irakasle eta energia adituak. Errusiak Europako Batasuneko gas kontsumoaren %40 baino gehiago hornitzen du; Aljeriak, berriz, eskariaren %8-10 bitarte baino ez.
Kopuru hori askoz ere handiagoa da Mediterraneoko auzo herrialdeetan. Esaterako, Aljeriako gasa, zenbait urtetan, Espainiako Estatuan urtean kontsumitzen denaren %50 inguru izan da, eta Italian, berriz, %30 inguru. Nolanahi ere, litekeena da Erromaren eta Madrilen rolak elkarren artean trukatzea aurki, Pedro Sanchezen gobernuak Marokoren tesia bere egiteak ekarri duen krisi diplomatikoaren eraginez, Mendebaldeko Sahararen auziari dagokionez.
Aljer aspaldidanik dabil Rabatekin borrokan eskualde hegemonia lortzearren, eta Fronte Polisarioaren babesle da. Berehala erantzun zuen, eta Madrilgo enbaxadorea erretiratu. Orain, beldur dira ez ote duen errepresalia neurririk hartuko eta Espainiari ez ote dion maila apalduko lehentasunezko bazkide komertzial gisa.
Italiaren eskakizuna
Apirilean, Italiako lehen ministro Mario Draghik Aljeria bisitatu zuen, eta hainbat merkataritza itun sinatu zituen, Erroma bihur dadin Aljeriako gasaren Europako banaketa gune nagusi, eta EBn hornitzaile jardunean egiteko garrantzitsuagoa izan dezan. «Aljeriak hitzeman du beste bederatzi bcm bidaliko dituela Italiara osagarri, baina niri kontuak ez datozkit bat. Hori egiteko modu bakarra legoke: iturria ixtea Espainiari, eta haren sei bcm horietaz baliatzea, baina Aljeriaren ezaugarrietako bat da beti betetzen dituela bere kontratuak», erantsi du Mañek. Aljeriako erregimenak, ordea, zeinak zutik iraun baitu 2019an demokraziaren aldeko protesta olde handi bati eutsi eta gero, ez du gardentasuna bereizgarri. Horregatik, nekeza da informazio publikoak eta zurrumurruak kontrastatu ahal izatea.
Magrebeko herrialde hori mundu osoan gas naturaleko erreserbarik handienak dituzten herrialdeetako bat da, hamargarrena. Halere, 2005az geroztik ezin du handitu ekoizpen ahalmena eta, batik bat, esportazio ahalmena, zenbait arrazoirengatik. Batetik, inbertsio bolumena ez delako nahikoa, legediak atzerriko kapitala erakartzeko moduko pizgarririk jasotzen ez duenez gero. Legeak dioenez, Sonatrach konpainia nazionalak bere esku izan behar ditu edozein ustiategi berriren akzioen %51 gutxienez, eta ez zerga sistema eta ez arbitraje mekanismoa ez dira batere erakargarriak sektoreko multinazionalentzat. Horrez gainera, gasaren barne eskariak gorantz segitzen du, demografia hazkunde jarraitu batek bultzaturik. 2008tik 2018ra, barne eskaria %70 inguru handitu zen.
Ekoizpena nabarmen handitzeko, aukera bat litzateke eskisto gasaren erreserbak ustiatzen hastea, fracking deritzon teknika baliatuta, Afrika iparraldeko herrialde horrek baititu baliabide natural horren erreserbarik handienak, hirugarrenak munduan. Nolanahi ere, Otman Lahiani analista aljeriarrak baztertu egin du aukera hori: «Ez dirudi, inondik inora ere, gobernuak bide horretatik joko duenik».
Protesta oldea
2004. urte amaiera aldean, erregimenak iragarri zuen eskisto gasaren bidetik jotzeko asmoa zuela. Jardun hori ezin kutsagarriagoa da, eta ur kantitate izugarria kontsumitzen du. Hori dela eta, protesta olde andana piztu zen herrialdearen hegoaldean, eskualde pobreenetariko batean, Ain Salah-n. Azkenik, agintariek atzera egin behar izan zuten. Abdelmajid Tebbun presidenteak eskualdea garatzearen alde egin du, eta horrek nekazaritza sustatzea dakar nahitaez, baina hori ez da bateragarria eskisto gasa erauztearekin.
«Hain labaina den kontu bati heldu aurretik, Aljeriako Gobernuak nahiago du herrialdeko hego-ekialdean aurkitu berri dituzten gas tradizionaleko hobiak ustiatzen inbertitu», adierazi du Lahianik. Hain zuzen ere, Aljerrek iragarri du 40.000 milioi euro jarriko dituela 2022 eta 2026 bitartean gas hobiak esploratzeko, eta gasa ekoitzi eta fintzeko. Zati handi bat hego-mendebaldeko hobi berri horietarako erabiliko da.
Nolanahi ere, gas naturaleko hobi berri horiek ustiatzeak baditu zenbait arrisku eta ondorio, Mañek ohartarazi duenez: «Malitik oso gertu dagoen eskualde bat da, eta, segurtasunaren aldetik, Sahel ez da batere lasaia. Beraz, ez da hornidura iturbururik seguruena EBrentzat». Lahianiren iritziz, Aljeriako Gobernuaren asmoa da Europako ekuazio energetikoko eragile funtsezko bihurtzea, baina «ez dago batere argi horretarako gauza izango den benetan».
Sindikatuak EAEko hiru datu plazaratu ditu bere eskaeraren testuingurua azaltzeko. 2007ko zerga bilketaren aldean, ogasunek, iaz, orduan baino 879 milioi euro gutxiago bildu zituzten sozietate zergaren bitartez; aldiz, 1.518 milioi euro gehiago PFEZaren bitartez eta 1.420 milioi gehiago BEZarekin. Egoera hori iraultzeko 11 neurri zehatz bildu dituzte, eta deigarrienak sozietate zergaren ingurukoak dira.
ELAren ustez, sozietate zerga, enpresen irabaziei aplikatzen zaiena, %25era igo beharko litzateke salbuespenik gabe, eta enpresen 2021eko ezohiko irabazien gainean %50erainoko errekargua erantsi beharko litzateke. Mikel Noval ELAren Azterketa Bulegoko arduradunak zehaztu du azken eskaera hori: «Esaterako, energia enpresen kasuan: elektrikoak, erregai saltzaileak… krisi honekin irabaziak asko handitu baitituzte. Edo finantza erakundeei dagokienez: interes tipoen igoerarekin asko irabaziko dutela aurreikusten ari dira».
Lakuntzak nabarmendu duenez, nazioartean zerga gehiago biltzearen aldeko joera bat dagoen arren, Euskal Herrian erakunde publikoak aurkako norabidean doaz. ELAren datuen arabera, enpresen gaineko presio fiskalaren Europako batezbestekoa %40,2koa da; EAEn, berriz, %33,7koa da, eta Nafarroan, %31,7koa. «Joe Biden AEBetako presidentea eta Nazioarteko Diru Funtsa sozietate zergan %15eko zerga tipo finko bat ezartzea eskatzen ari dira. Guk handiagoa izatea nahiko genuke, baina hemen, aldiz, zergak jaisten ari gara», arbuiatu du Lakuntzak. Hego Euskal Herrian %40,2ko hori lortu izan balitz, 4.460 milioi euro gehiago bilduko lirateke EAEn, eta 1.746 milioi gehiago Nafarroan.
Datuak ezkutatzea
Sindikatuaren arabera, Euskal Herrian ez da erraz aurkitzen zenbat zerga ordaintzen duen enpresa bakoitzak, eta ezkutaketa hori «lotsagarria» da. Bizkaiko Aldundia da zenbatekoa zehazten duen bakarra, eta ELAk hainbatetan azaldu du enpresa handiek, batez beste, irabazien %7,3 ordaintzen dutela zergetan. Novalen iritziko, «oso gutxi da», eta aletu du horren atzean mota ezberdinetako kenkariak —berrikuntzetan inbertitzeagatik, ikerketagatik…— daudela: «Kenkariak zulo bat dira zergak ez ordaintzeko. Politika jakin baten ondorio dira». ELAk eskatzen duen %25eko Sozietate Zergaren eredu horretan ezingo litzateke kenkaririk aplikatu, eta, ondorioz, 2.300 milioi euro gehiago bilduko lirateke EAEn, eta 1.746 milioi euro Nafarroan.
