Orain arte, kutsaturik gabeko estrategia beti garaile atera da. Agerraldi bat iritsi den bakoitzean, prozesua antzekoa izan da: hiri osoak masiboki testak egiten jarri, kutsatuak eta haien kontaktuak berrogeialdi zentralizatura eraman, eskolak itxi, bulegoetan etxetik lan egiten hasi, eta maskara kalean derrigorrezko egin.
Eta hori guztia martxan jartzeko, nahikoa da kutsatuak dozena gutxi batzuk izatea. Neurri zorrotz horiek hartu eta bi-hiru aste geroago, agerraldien kontrola berreskuratu eta berriz normaltasun berrira itzuli dira hiriak, hurrengo agerraldia atzeman arte. Sarritan izan dira, bat edo hilabetean behin, baina ez dira luzaroan geratu, eta, horrela, pixkanaka, jendeak bizitza normala egiten jarraitu du.
Omikrona iritsi zenetik
Omikron aldaerarekin, aldiz, orain arte ikusi ez diren datuak iritsi dira: Shanghain egunean 20.000 kutsatu atzeman izan dituzte, adibidez. Aldaera hain kutsakorra izanik, itxialdi partzialak ez dira nahikoa izan, eta 25 milioi biztanleko hiri osoak itxiarazi ditu bi hilabete baino gehiagoz.
Wuhanekoa baino zorrotzagoa eta luzeago izan den itxialdi hau ez zen espero, Shanghai ukiezina zela uste zutelako, Txinako finantza zentroa eta barne produktu gordinaren %5 sortzen duen hiria izanik. Bada, argi geratu da kutsaturik gabeko estrategiak ez duela inor salbuesten, eta, ekonomiari kolpe izugarria emango badio ere, ez dirudi gobernua prest dagoenik estrategia aldatzeko.
Martxoan, herrialde osoan, 37 milioi pertsona egon dira konfinatuta. Pekinen hiri osoa konfinatu ez den arren, partzialki bai, eta kutsatuak izan diren urbanizazioetan milaka pertsonak berrogeialdia egin dute.
Orain ekainean datu hobeak espero diren arren, apiril eta maiatzeko kolpeak beldurra sortu du, egoera berbera behin eta berriz etortzen bada ekonomia oso kaltetua aterako baita. Apirileko kopuruak adituek espero zuten baino okerragoak izan dira: urtetik urterako txikizkako salmentak %11,1 erori dira; ekoizpen industrialari dagokionez ere, %2,9ko galera izan da apirilean, hazkunde txiki bat espero zen arren, eta jarduera ekonomikoaren erorialdi orokorrak langabezia areagotu du —18-26 urte bitarteko gazteen artean %18,2koa ere izan da—.
Pekin: itxialdi partziala inoiz amaituko ez den sentsazioa
Pekinera apirilaren 22an iritsi zen omikron aldaera —Shanghai konfinatuta zegoela—. Lehen egunetan, jendeak, ikara betean, supermerkatuak hustu zituen, baina aste bat geroago, datuak ikusita, lasaitu egin ziren: Pekinen kutsatuak ez dira egunean 50 inguru baino gehiago izan.
Ekainaren 6ra arte, indarrean izan dira neurriak: garraiobide publikoa oso mugatuta egon da; PCRa bi egunean behin egitea derrigorrezkoa izan da; bulegoetan etxetik lan egin dute; eskola, gimnasio, taberna, zinema eta abarrak itxita egon dira; eta, jatetxeetan, janaria etxera bidaltzea izan da aukera bakarra.
Orain neurriak zertxobait leunagoak diren arren, PCRa hiru egunean behin egitea derrigorrezko da, eta jatetxeak ireki dituzte, baina ez dute bezero askorik. Egunero entzuten dira istorioak, kasuren bat denda edo jatetxe batean atzeman eta bertan egon diren guztiak konfinatu behar izan dituztela. Konfinamendu partziala inoiz amaituko ez den sentsazioa da nagusi.
Agerraldi bat iristen den bakoitzean, lanpostu gutxiago
Huixin Zhou da langabeziaren datuen atzean dauden milioika pertsonetako bat. Iparraldeko Hebei eskualdean jaio zen, eta, duela bost bat urte, Pekinera emigratu zuen. Orain arte, 30 urteko gazteak ez du inoiz hilabete baino gehiago egin lanik gabe, baina pandemiarekin, eta batez ere omikron aldaeraren iritsierarekin, egoera erabat aldatu zaio.
«Zazpi hilabete neraman lanik gabe. Hainbat elkarrizketa izan ditut, baina, adibidez, enpresa batean lana lortu, eta segituan itxi behar izan zuten; beste batean, elkarrizketa egin, eta, hurrengo egunean agerraldi baten ondorioz etxetik lan egiten hasi zirenez, langile gehiago bilatzeari utzi zioten. Azkenean, apirilean lan bat lortu nuen, baina, hasi eta bost egunera, izan nintzen jatetxe batean kutsatu bat atzeman zutenez, hamalau egunez etxean konfinatu ninduten. Ondoren, agerraldiak okerrera egin eta denek etxetik lan egin behar genuela erabaki zuenez gobernuak, egoera hilabete baino gehiago luzatu da. Ez dut oraindik soldata oso bat ere jaso lan berri honetan. Diru sarreren apalaldiari aurre egiteko, enpresek gutxienekora jaisten dute telelana egin behar dugun langileen soldata: nik neuk, itxialdian egon naizen hilabetean, 330 euro inguru kobratu dut».
Langileentzat eta negozioa dutenentzat ere ez da batere erraza izaten ari Pekinen apirilaren 22an hasi zen agerraldia. Jatetxe asko itxi behar izan dituzte, hilabete eta erdi egin baitute zerbitzua lokalean eskaini ezinik: gobernuak irekita jarraitzea onartu dien arren, janaria etxera bidaltzeko aukera bakarrik onartu du, eta horrela, noski, irabaziak asko jaitsi dira.
Duela bost urte, Mexikon bi urte egin ondoren, Gao Yuanek Moji jatetxea ireki zuen jaioterrira itzulita: Pekinen errezeta mexikarrik tradizionalenak eskaintzen dituen jatetxe bat. Arrakasta handia izan, eta urte hauetan hiriburuan bost lokal irekitzea lortu du. Orain, ordea, omikron agerraldia iritsi, eta hiriburuaren erdigunean zeukan bat itxi behar izan du: «Orain, pandemiaren hasieran baino zailagoa da egoera, kutsatu bakar batzuk atzeman bezain laster guztia ixten dute eta. Hala ere, neurriak beharrezkoak direla uste dut: ez dut beste aukerarik ikusten. Prebentzio neurriak hartu ezean, egoera erabat deskontrolatu eta Shanghain izan duten konfinamendu hori izan genezake azkenean. Azken hilabeteak zailak izan dira, omikrona izan dugun lehen aldia delako, baina, agerraldi hau pasatuta, ikasiko dugu aldaera honi nola aurre egin. Berriz iristen denean, kutsatzeak azkarrago geldiarazteko gai izango gara».
Barne turismoari ere kolpea
Kutsaturik gabeko estrategiaren neurri nagusietako bat biztanleen mugimenduak eta bidaiak ahalik eta gehien murriztea da. Pandemiaren hasieratik, itxita daude Txinako mugak; ez da atzerritik turistarik onartzen, eta bizileku baimena duten atzerritar eta txinatarrentzat ere muga gurutzatzea ez da batere erraza: pandemia hasi zenetik, txinatarrei ez diete pasaportea berritzen, eta atzerritik iristen den edonork hoteletan konfinamendua egin behar du iristean —baina hori arazo txikia da hegaldi faltarekin alderatuta—.
Egoera horretan, normalean atzerrira bidaiatu eta atzerrian kontsumitzen duten txinatarrek Txinaren barnean gastatu dute dirua. Horri esker, barne kontsumoaren eta barne turismoaren bultzada jaso, eta pandemiaren lehen urtean sektore horietan kolpea ez da oso handia izan. Orain, berriz, omikronaren ondorioz luzatzen ari diren itxialdiek erabat mugatu dute barne turismoa ere: Shanghai eta Pekin hiri nagusiak izanik, apiril hasieratik izan dituzten konfinamendu partzial eta ez-partzialen ondorioz, beste eskualdeek milioika turista galdu dituzte, adibidez, maiatzeko zubian; antzera gertatuko da udako hilabeteetan eta, egoera luzatuz gero, segur aski urriaren hasierako jaiegun nazionaletan ere. Pekingo hotelak hutsik daude, eta badaude Txinatik alde egitea erabaki duten turismoaren sektoreko erraldoiak ere: Airbnb-k maiatzean jakinarazi du uztailetik aurrera ez dela Txinan izango.
Alde egingo duten txinatarrak eta higiezinen sektorea
Pandemiaren lehen bi urteetan munduan hildakoen datuek gora egiten zuten bitartean Txinan kutsatzeak oso apal mantentzen zirela ikusita, gehienak seguru sentitu dira hemen, eta kutsaturik gabeko estrategiak biztanleen babesa izan du. Orain, aldiz, bi urte baino gehiago pasatuta, mundua koronabirusarekin bizitzen ari dela ikusi eta pixkanaka gaixotasunari beldurra galdu zaionez, neke pandemikoa handitzen hasi da. Eta konfinamenduak inoiz amaituko ez diren sentsazio horrek herrialdetik kanpo emigratzeko aukera azterrarazi dio biztanleriaren parte bati.
Henley & Partners kontsulta etxearen arabera, urte honetan goi klaseko 10.000 pertsonak atzerrira emigratuko dute Txina kontinentaletik, eta 3.000 inguruk Hong Kongetik. Denen artean 65.000 milioi dolar aterako dituzte —61.500 milioi euro inguru—.
Alberto Lebron ikerlaria da Pekingo Unibertsitateko Politika Ekonomikoen Institutuan: «Egoera honetan, arazo nagusia higiezinen sektorearekin lotuta dago. Txinan, goi klaseko familia asko beren ondasunak saltzen ari dira. Izan ere, kutsaturik gabeko estrategia mantentzen dela, horrek Shanghain bizi behar izan duten egoera ekar dezakeela ikusita, ez dute gehiago Txinan bizi nahi. Aurretik ere, higiezinen sektorea ez zegoen garairik onenean hemen. 2021aren amaieran, Evergranderen krisia izan genuen, eta denbora daramagu higiezinen burbuilaren eztanda iragartzen. Aurten transakzioak %10 erori litezke. Higiezinen prezioa ez da gehiago igoko, blokeatuta dago, altuegia da, eta, alokairuen errentagarritasuna handitzeko, beharrezkoa izango litzateke prezioak jaistea. Ondorioz, gero eta gutxiagok erosiko dituzte etxeak Txinan. Egoera horri gehituz gero orain omikron aldaerarekin etorri den egoera, oso garai zaila da hau.
Bestalde, administrazio publikoen defizita oso goian dago. Pandemia garaian enpresei laguntzak emateko planetan diru asko gastatu dute, eta sarrera fiskalak txikiagoak izan dira, batez ere higiezinen sektorean salerosketa gutxiago izan direlako. Dagoeneko badaude finantzatzeko arazoak dituzten tokiko gobernuak».
Atzerrian ere beldurra sortu da, baina, Txinako krisia mugetatik harago hedatuko ez ote den galdetuta, Lebronek dio esajerazioa direla beldur horiek: «Txina munduarekiko herrialde hartzekoduna da, eta ez da posible herrialde hartzekodun batek zor krisia sortzea, adibidez Argentinarekin gertatu zen moduan. Kasu batzuetan, higiezinen sektorearekin lotura duten atzerriko enpresek ondorioak nozituko dituzte, noski; hainbat sektoretan ere, hornikuntza kateen blokeoaren ondorioz, normal ekoizten jarraitu ahal izateko materialen gabezia izango dute. Baina ez du krisi orokor bat sortuko. Hori bai, Txinari dagokionez, egoera ezin da luzaroan mantendu. Lehen ministro Li Keqiang-ek berak aurten esan du beharrezkoa dela osasunaren eta ekonomiaren artean nolabaiteko oreka bilatzea: biztanleak COVIDetik babestu behar direla, baina ekonomia hondoratu gabe».
Kaiet Barberarena Daniel aitarekin plantatua da Iholdi Landaian. Ardiak, zerriak eta behiak hazten dituzte. Ardientzat eta behientzat eginahala etxean ekoitzi bazkekin ari dira, baina besterik da zerrientzat. Urde hazkuntzarako kanpoan erosi zaldalea 150 euroz emendatuko zaie.
Kinto zerria hazten duten ekoizleek elkarte bat muntatua dute, eta horri esker entseatuko dira prezio emendatzeari buru egiten, Kaiet Barberarenak esplikatu duenez: «Badu urte pare bat egin genuela elkartasun kutxa bat. Zaldalea elkarrekin erostean, parte bat joaten da kutxa horretara. Aurten kutxa horretatik hartu dugu ekoizleen laguntzeko». Kinto haragiaren prezioa ere iganen dute zaldale gastuen goititzeari buru egiteko.
Etxekoa hobetsi
Beste batzuen aldean ez dute alimaleko etxaldea Landaiakoek, eta oreka bilatzen dute kanpoko lehengaien meneko ez izateko. «Ardi eta behietan aski autonomoak gara», erran du Barberarenak. Etxeko pentzeak erabiltzen dituzte kabalen alhatzeko, belarren eta soroen egiteko. Bihiarentzat, artoa eta tritikalea ere etxaldeko lurretan ekoizten dituzte. «Ez gara produktibistak; orduan, ez dugu zaldalerik erosten esne gehiago egiteko. Dena etxekoarekin egiten dugu ardientzat». Antxuentzat salbu. Luzerna ere kanpoan erosten dute: hogei tona. Behiak pentzetan alharazten dituzte, baina saldoa gutitu dute.
Urde hazkuntzan dute gehien sentitzen prezioen emendatzea, behartuak baitira arto, ogi, turto nahasketa kanpoan erostera. Taldean erosten diete lekuko bazka banatzaileei, erosketa deialdien karietara. Kinto zerri motaren sor-markan direnez, erosi zituak nagusiki tokikoa behar du: Ipar Euskal Herria, eta Biarno eta Landak (Okzitania)—. Aitzineko erosketa kontratuaren bidez, lehengo prezioa bermatua dute 2023ko uztaila arte. «Hortik landa izanen da oraingo prezioetan; emendatze handia izanen da».
Gizentzeko zerrietan, zerrika 112 euroko gastu emendatzea aitzinikusi dute. «Jakinez orain arte, zerria gizendurik, ehun euro irabazten genituela zerrika. Hor, negatiboan sartuko gara, segidan». Hortik zerrikia karioago saltzea eta elkartasun kutxa.
Prezioen goititzea ikusirik, laborari batzuk berriz hasi dira etxeko zuhain edo bihia ekoizten. Bizkitartean, horretarako ongailua erosten dutenez, hor ere prezio emendatzea pairatu behar dute.
Landaian ez dute ongailu anitzik erabiltzen alorretan. Den guti horretan sentituko dute, «hirukoiztu baitira ongailu batzuk». Horri gehi traktoreetako erregaiaren prezio goititzea. Zailtasun handiagoak dituzketen beste etxalde batzuk ditu gogoan Barberarenak: «Guk ukanen ditugu kalteak, baina mendian direnek izugarriko kalteak izanen dituzte, dena erosten baitute». Mendialdeko patarretan nekez ekoitz baitezakete zaldale handirik.
Barberarenak kalkulatu du zenbateko gastu handitzea izanen duten Landaian. «Kargu zuzenak %30-40 emendatuko dira. Landaian 24.000 euro kargu zuzen ditugu, eta 7.000 euro gehiago izanen dira guti gorabehera; bereziki, zerealetan». Horri gehitu zaio udaberri honetako idortea. Laborari gehienek belarrak aski goiz hasi zituzten, bizpahiru motzaldiren egiteko menturan soroetan. «Jada, belar guti egin genuen, ongailu arras guti erabili dugulako, baina hor soroarentzat aski arranguratuak gara», aitortu du. Jakin gabe erein artoak nola jinen diren.
Konpentsaziotik kanpo?
Orain, erresilientzia planerako Frantziako Gobernuak jarri arauengatik, laguntzetarik kanpo utziak dira Landaian. «Gu Afogen gara, zeren eta horretan ere autonomian izateko hautua egin dugu: gure kontuak guhaurek kudeatzea». Alta, Afog ezagutua da, eta ehunka etxalde kide ditu kontularitzan. «Kontuak Afogekin egiteak usaian, zergentzat, MSArentzat balio du; orduan, zerendako holako diru laguntzarentzat ez du balio?».
Landaiaren gisako etxaldearentzat mila euroko laguntza litzateke. ELB laborari sindikatuak eta EHLGk bide bat jorratuko dute bazter utziak diren etxaldeek ere eskura dezaten. Kaiet Barberarenarentzat ere ongi etorria litzateke: «Hartuko dugu; beti den hori da. Ez da aterabide iraunkorra, baina aurten lagunduko gaitu».
Aspalditik datorren arazo bati emandako konponbidea izan da kamioiei bidesariak ezartzea. Gobernuak iragan legealditik azpimarratu du gero eta handiagoa dela lurraldeko errepide sarearen defizita; hau da, azken bi hamarkadatan handituz joan da mantentze egoki baterako beharko lukeen diru kopuruaren eta egiazki baliatu denaren arteko aldea. Kalkuluen arabera, urtean gutxienez 70 milioi euro behar dira urtero 3.821 kilometroko errepide sarearen mantentze lanak finantzatzeko. Alta, azken hamar urteetan batez beste urtean 28 milioi euro inbertitu dira zeregin horretan; erdia baino gutxiago, alegia.
Egin gabeko inbertsioak
UPNren garaian landutako aurreko errepide planak aurreikusten zuen 2010etik 2018ra bitartean 1.300 milioi euroren inbertsioak egin beharko liratekeela azpiegiturak berritzeko eta bideak baldintza egokietan izateko. Alta, egiazki, asmoak haizeak eraman ditu, eta balizko aurrekontu horren %92 ez da erabili.
Horrek ez du esan nahi errepideetan gutxi gastatzen duela Nafarroak. Urtez urte errepideen kalitatea okertzen ari bada ere, egiazki, Nafarroak urtero beste 75 milioi euro jartzen ditu Pirinioetako eta Bideko autobideetako kanonak ordaintzeko. Izan ere, UPNren garaian egindako bi azpiegitura horiek ezkutuko ordainsari bidez finantzatu ziren, Sistema horren bidez, autobide horietako ibilgailu kopuruaren araberako kanon bat ordaintzen zaie urtero enpresa kudeatzaileei, ustez eraikuntza kostua eta mantentze lanak finantzatzeko. Atzo bertan Navarra Sumari leporatu ziotenez, bi autobideak «lau bider» ordaintzen ari dira zergadunak.
Errepide mapako beste bi autopista nagusiak —Iruñea eta Tutera arteko AP-15 eta Tuteratik Corteserako AP-68 ibilgailu guztientzako bidesariekin finantzatzen dira.
Egoera horretan guztian arduraren parte bat UPNk izan badu ere, atzo neurriaren aurka azaldu zen Navarra Suma. Javier Garcia parlamentariaren arabera, «garraiolariek ordainduko dute gobernuaren eraginkortasunik eza». Haren irudiko, errepideen inbertsio falta ezin da garraiolarien bizkar jarri, eta gobernuak aukera du aurrekontuetatik diru hori ateratzeko.
PSNk eskatu zion zehaztu zezala zer zerbitzu publikotatik murriztuko lukeen finantzaketa errepideetako behar hori asetzeko. Jorge Agirre sozialistaren arabera, eztabaida horretan gakoa ez da nola finantzatu nahi diren errepideak baizik «nolako errepideak» izan nahi diren. Hala, gobernuak 2028rako IV. errepide plana aurkeztu du aurten, eta 1.400 milioi euroren inbertsioak aurreikusten dira. «Funtsezko azpiegiturak dira errepideak lurralde eta gizarte kohesiorako».
Duela aste batzuk, Geroa Baik ez zuen egitasmoa babestu, eta «xantaia egitea» aurpegiratu zion PSNri, bidesarien legea onartu ezean Geroa Baik bultzatutako Etxebizitza legearena ez zela onartuko galdegin ziolako. Haatik, gerora akordioa lortu zuten. Pablo Azkonaren irudiko, euren taldeak egindako aldaketekin «hobetu» egin da proposamena.
