Credit Agricole bankuaren aitzinean egin zuten lehen geldialdia. Laborariak sostengatzeko sortu zen egiturak iazko urtean 9.000 milioi euroko irabaziak izan zituela ohartarazi zuen Maritxu Lopepe ELBko kideak. «Interesak hemen, fresak hortxe, kotizazioak bestalde, bipiltzen gaituzte. Mailegu bat fini delarik, atean joka beste bat hasi dezagun. Proiektu txikiekin mesfidati, eta handiak beti sostengatzen; ekonomikoki ez badira bizigarri ere, eta laboraria zorpetuko dela jakinik ere», salatu zuen.
Herriko etxe aitzinean gelditu ziren ondoren, Frantziako eta Europako instituzioen sinbolo gisa hartuta. NPB Europako Nekazaritza Politika Bateratua nola kudeatua den deitoratzeko baliatu zuen Mirentxu Auzkik. «60 urte Frantziako Estatuak eta Europak diru publikoa banatzen dutela laborantza industrialaren alde. Erreformak bata bestearen gibeletik lerrokatzen dira, eta ez da deus aldatzen». Azken urteetan galdu diren etxaldeen kopurua eman zuen, «desagerrarazi» erranez. «Ez baitute borondate politikorik lobbyen kontra joateko, etxalde txikien laguntzeko».
Azkenik, Donibane Garaziko Carrefour supermerkatuaren aitzinean gelditu ziren. Kate handi horiek laborariak itxurarako erabiltzen dituztela erran zuen Beñat Etxeto ELBko kideak, haien kontura «irabazi handiak» egiten dituztela nabarmenduta. Frantziako supermerkatu kate nagusiek izan dituzten irabaziak zerrendatu zituen. «Elikagaien prezioak %12 emendatu dira. Zuen etxaldeetan emendatze hori izan duzue?», galdetu zien laborariei. Laborariek supermerkatuetan egin izan dituzten ekintzak gogoan hartu zituen, eta berriz halakoetara itzuli beharko dutela aurreikusi.
Babes zabala
Jende andana batu zen ELBren ospakizun egunera, eta beste eragileetako kideak ere agertu ziren, hala nola alderdi politiko, sindikatu eta gizarte eragileetakoak. Igor Arroyo LABeko koordinatzaile orokorrak azaldu zuenez, «ELBrekin bat egiten dugu nekazaritza munduak behar dituen premiazko neurriak aldarrikatzeko. Beharrezkoa da lehen sektorea babestea». Amaia Muñoa ELA sindikatuko idazkari nagusiaren albokoak ere ELBren lana goraipatu zuen: «Azpimarratzekoa da ELBk beste eragile batzuekin batera laborantza jasangarri baten alde egiten duen lana».
«Inbutu bat dago portuan. Merkatuen eta Lehiaren Espainiako Batzordeak argi esan zuen iaz: Bahia de Bizkaia Gasek (BBG) Bilboko portuan duen zamalekua kolapsatuta dago, eta aurten eskaria handitu egin da». Idoia Sagastizabal EAJren diputatuarena da azalpena. Haren alderdiak eraman zuen eskaera Espainiako Kongresura, eta hark egin dio jarraipena gaiari. Madrilgo gobernuak aintzat hartu zuen eskaera eztabaida orokorrean, baina oraindik ez du eraikuntza baimendu. Portuaren kudeaketaren eskuduntza Espainiako Gobernuarena da, eta, Sagastizabalek azaldu duenez, Trantsizio Ekologikoko Ministerioaren eskuetan dago auzia.
Baina hainbesterainoko premia al dago? Aurten Bilbokoa izan da GNL gas natural likidotu gehien mugitu duen Iberiar penintsulako portua. 38.245 GWh jaso ditu, iaz baino %48,5 gehiago, eta uztailera arte 37 gasontzik baliatu dute azpiegitura. Europa egiten ari den gas pilaketaren eragina da. Enagasen arabera, urteko lehen hiru hilabeteetan birgasifikazioa %81 handitu zen iazko epe berarekin alderatuta. GNL ontziek deskargaturikoa %69 handitu zen, eta birkarga, %170. BBG gas likidotua bere egoera naturalera itzultzeko eraikitako planta bat da, eta Enagas eta Eusko Jaurlaritza dira jabeak, erdi bana.
Metanontzien beharrei Brittany Ferries konpainiarenak gehitu behar zaizkie. GNL bidez doazen ontzi batzuk ditu, Bilbotik eta Santandertik (Kantabria, Espainia) Ingalaterrarako bidea egiten dutenak, eta Bilboko zamalekua erabiltzen dute. «Kamioi ilarak egon dira gasaren zain, eta metanontzi batzuek Belgikara jo dute. Beste kargaleku bat jartzeak lehiakorrago bihurtuko luke portua», azaldu du diputatuak.
Gainera, Europak hornitzaile nagusi berri bat du. AEBek %68 handituko dute Europara bidaliko duten GNL kopurua. Urrunago joan gabe, Espainiak aurten bost aldiz handitu du AEBetatik inportaturiko gasa, hein handi batean fracking bidez lortua. Bilbo ongi kokatuta dago hori jasotzeko.
Hidrogenoarentzat ere bai
Eztabaida, baina, argia da: gizartearen deskarbonizazioa helburu denean, zer zentzu du gasaren jarioa indartzeko azpiegitura bat egiteak? «Gasa babes teknologia bezala erabili behar dugu. Ez da 2022ko kontua bakarrik; 2023an, 2024an, 2025ean… beharko da. Epe ertainean gutxienez, gasa beharrezkoa izango da. Elektrifikatu ezin daitezkeen garraio eta industria mota asko daude», justifikatu du Sagastizabalek.
Iaz egin zuen lehenbizikoz eskaera EAJk, eta aurten berriz ere jarri du Kongresuko mahai gainean. Haien ustez, EBk gas naturaletik sorturiko argindarra bere taxonomian sartu izanak erraztu egin du Espainiako Gobernuak oniritzia ematea. «Europak esan zuen gas azpiegiturak egitea baimentzen zuela, betiere etorkizunean hidrogeno berdea ere garraiatzeko balio bazuten. Oraingoan, zamalekua egokitu ahal izango da, baina oraindik urteak beharko dira hidrogenoak gasa ordezkatzeko».
Laborantza ereduari buruzko talkak bultzatu zuen ELB. 40 urtean zer lortu du sindikatuak?
FDSEA sindikatua pentsaera bakarreko mugimendua zen: izan lehiakor, ekoiztu ahal bezainbat, ekoiztu agroalimentario handientzat, izan mutil… Batzuek pentsatu zuten norgehiagoka horretan galtzaile izanen zirela. Horrela sortu zen Ossau-Iraty sor-marka. Iduriz ahuleziak zirenak aitzinean ezarri eta indar bilakatu zuten, kalitatea lehenetsiz kantitatearen ordez. Mendialdeko etxaldeentzat aterabide gisa ikusten genuen ekoitzitako esnearekin etxean gasna egin eta sormarkaren bidez saltzea. Orduan sortu ziren etxe ekoizleen elkartea, Idoki marka… 40 urteren buruan, 350 etxalde dira etxe ekoizleen elkartean, eta instalatzen diren laborarien erdiek proiektuan dute mozkina eraldatzen eta zuzenki saltzen. Ossau-Iraty ondotik Irulegiko arnoaren sor-marka etorri zen, ondoren Kintoa euskal txerriarekin, artean Ezpeletako biperra…
Posible da eredu hori.
Guk etxalde txikia dugu: hamar hektarea etxe inguruan. Kintoa txerria ekoizten dugu sor-markan, oilaskoak biologikoan, eta ardi buru beltzak zuzenki saltzen. Semea eta biok bizi gara horretatik, bakarrik mozkin berezi horiek eginez, kalitatezkoak eta biologikoan. Duela 40 urte ez zuten urruneko ikuspegi hori. Ekonomikoki aterabide bat ekarri du, eta kulturalki duintasuna eman dio laborari txikiari.
Euskal Herriko Laborantza Ganbera izan da ELBren bataila nagusietako bat.
EHLGk ekarri du teorikoki aipatzen genuen hori obratu ahal izatea. Hurbileko zerbitzu bat eskaintzen du, laborarientzat laguntza arlo anitzetan.
Euskal Elkargoan sortu nahi duzue egitura publiko bat orain.
EHLGren rola laborariei laguntza ematea da, pedagogia lana egitea, eta prospekzio lan bat ikusteko bihar zer laborantza mota izanen den; baina egitura profesional bat da. Euskal Elkargoan sortzea nahi dugun egiturak laborantza arloko eragile guziak bilduko lituzke, gizarte zibila eta hautetsiekin batera, denen artean adostu dezagun 2050eko zer laborantza nahi dugun. Bestela beti paraleloki ari gara [ELBkoak EHLGn, eta FDSEAkoak Paueko ganberan]. Gu gaur Pauera joaten bagara, haiek hogei ordezkari izanen dituzte, eta guk, biga. Hemen, maila berean izanen ginateke mahai inguruan. Hori haientzat ez da posizio erosoa.
Laborantza lurren desagertzea salatu duzue maiz.
Zinez kezkagarria da. Arbonako okupazioak erakutsi zuen indar metaketa bat sortzen ahal dela, pedagogikoa dela, eta behartzen dituela hautetsiak, SAFER, EPFL eta halako egiturak bustitzera eta beren iritzia ematera. Kontzientzia hartze bat izan da geroztik. Bidea ireki du beste anitz lekuetan: Irisarri, Lakarri, Azkarate, Ahatsa…
Urte baten buruan Arbonan zineten berriz aste honetan.
Borroka latza da, biziki zaila. Parean ditugu paristar batzuk posible dutenak bizpahiru milioi euro sakatzea etxe zahar bat eta bizpahiru hektarea erosteko, bi zaldi ezartzeko… Beste planeta batean bizi den jendea iduri du. Zer-nolako diru metaketak badiren, alde batetik, eta gu, bestetik, hemen, gutxieneko lansariarekin heldu. Agresiboa da. Pentsatzea kanpoko aberats horiek gure lurrean jostatzeko heldu direla, gure ondasunez jabetzera, kolonizatzaile batzuk bezala… Min handia ematen dit. Ikusiko kapable garenez borrokatzeko horren kontra, eta aski eraginkor izanen garenez. Eginahalak eginen ditugu, baina ez da gure gain bakarrik.
Laborarien segida falta ere arazoa da.
Dramatikoa da. Etxe anitzetan ez da segidarik, eta bada herri batzuen egoera ere. Joan den aldian, laborari batek aipatzen zidan bere semea prest dela segida hartzeko, baina herriko lagunetan bakar batek ere ez duela laborantzan segituko, eta bakarrik sentitzen dela. Orduan ikusten da zer inportantea den ingurunea: hobe da auzoak izatea lurrak izatea baino. Norbait ukaitea laguntzeko behar orduan, inguratua sentitzea… Laborari batek ehun hektarearekin herri batean bakarrik ez du sekula iraunen; haatik, baldin badira lauzpabost bakoitza hamar-hogei hektarearekin, segidan sortzen da talde kultura hori.
Laborantzatik heldu ez direnak ere instalatzen dira.
Hori da aterabidea. Baina hor ere bada beste arazo bat: batzuk heldu dira hiritik, laborantzaren errealitateaz sobera ideiarik ukan gabe; maileguak hartzen dituzte, eta bizpahiru urtera ez dira heltzen, edo ohartzen dira ez dutela gustuko. Ez da beti hala, beharrik. Horretarako sortu dugu Trebatu egitura, trebatzeko parada izan dezaten. Bizpahiru urtez etxalde bat prestatzen zaie, segituak dira teknikoki, kontabilitatean eta abar. Eta ikusten dute bide hori hartu nahi duten ala ez. Jakinarazi behar dugu koadro hori eta aberastasun hori badugula. Badut esperantza horri esker lortuko dugula jende berria instalatzea.
Elikadura burujabetza bada helburua, urrun da oraindik, ezta?
Bai, bistan dena. EHLGk egina du prospekzio lana 2050erako: kasik 400.000 biztanle izanen direla kalkulatzen da, eta horiei turistak gehitu behar zaizkie. Horrek gogoeta bat eskatzen du arlo guzietan: ura, azpiegiturak… eta zer janen dute? Haragi kontsumoa apalduko dela ikusten da, barazkiak eskas ditugu, ardi esnea aise sobera bada… Planifikazio hori egin behar dugu. Horregatik da hain garrantzitsua elkargoan sortu nahi dugun egitura.
Badea gogoeta partekaturik Euskal Herri mailan? Zer harreman du ELBk Hego Euskal Herriko laborantzako egiturekin?
Etxalde mugimendua badugu; EHNE Bizkaia, ELB eta beste lurraldeetako norbanako batzuk biltzen ditu. Ikuspegi global bat ukaiten saiatzen gara. Nafarroako EHNErekin ere harreman handia dugu, hurbiltasun naturala badelako.
Luzera begira Euskal Herri osorako proiekturik ikusten duzu?
Biharkoa ene ondotik jinen direnek erranen dute. Etxaldea bezala, jakin behar da uzten; ondokoek beren gisara eginen dute. Agian bai! Badugu hurbiltasun hori, euskaldunak gara, oso naturala izan beharko litzateke. EHLGren ikerketan, adibidez, lekaleetan biziki pobre ginela agertzen da. Hori da Ipar Euskal Herriari so garelako. Baina hartzen bada Euskal Herri osoaren ikuspegia, kristoren herrialdea dugu. Pentsatzen bagenu herri bezala eta artikulatzen baldin badakigu bihar, aterabideak hemen berean baditugu. Horrek dakar administrazioen gainetik egitea. Behar konkretuetatik abiatu behar dugu, ezin da dekretatu.
Euskaldunon Egunkaria-ren artxiboak begiratuz, argi da ELBren ezaugarria zein izan zen lehenbiziko bi hamarkadetarik: ekintzak, manifestaldiak, pedagogia. 1990eko hamarkadako urteak behi eta ardi esneen kuota eta prezio zuzenagoen aldekoak izan ziren. Esnetegi okupazioak, Frantziako Estatuko laborantza administrazioaren ordezkaritzen okupazioak Baionan edota Pauen (Okzitania), esne saileko arduradunen eta esne kamioien atxikitzeak, manifestaldi biziak, eta abar.
Urtez urte bere bidea egin zuen Paueko laborantza ganberako hauteskundeetan, FDSEA aitzintzeraino Ipar Euskal Herrian. 1995eko otsailaren 2ko Euskaldunon Egunkaria-ko izenburuak hala dio: «ELBk Ipar Euskal Herriko laborarien lehenengo indarra izaten erdietsi du» (%47, 09 egin zuen; FDSEAk %46, 7). Sei urte berantago, gehiengoa lortu zuen. 2005eko urtarrilean etorri zen Euskal Herriko laborantza ganbera alternatiboaren sortzea.
Laborantza lurraren defentsak ez du etenik izan gaur arte. 2008an, Ainharbeko Kako etxaldean Fred Larrañagak bere bizibidea egiten jarrai zezan, gogoak markatu dituen mobilizazioa gertatu zen Donapaleun, SAFER erakundeak Larrañagari ukatu ziolarik lan egiten zuen etxaldea. Gero, mobilizazio hartan ziren militante batzuen kontrako auziak, berdin.
Azken urteetan, hegazti gripearekin ahate eta oilo hazkuntza ttipiek pairatu hilketa neurriei buru egiteak du ELBren ibilbidea markatu, herritarrek lauzkaturik. Halaber, Arbonako laborantza lurren defentsan.
Bernadette Oillarburu (Irisarri, 1950), ELBren sortzaileen artean zen. Entzuna zuen CDJA bazela Garazin «biziki dinamikoa» — FDSEA sindikatuko gazteen adarra zen—. Harremanetan sartu zen Peio Iralur donazahartarrarekin halako taldea sortzeko Iholdi-Oztibarre aldean. «Ordukoz, CDJA hori ez zen CNJAren pentsamenduetan» [CNJA, Frantzia mailako FNSEAko gazte adarra].
«Pindarra»
Ipar Euskal Herriko CDJAkoak hasiak ziren ekintzetan. «Sentitzen genuen gure ekintzak ez zirela Pauekoetarik sustengatuak», erran du Oillarburuk. 1980ko apirilean, Aveyrongo (Okzitania) Roquefort enpresak Larzabalen zuen esnetegiaren aitzinean egin elkarretaratzea lekuko. «Aveyronekoekin prezioen berdintasuna galdegiten genuen». FNSEAko Paueko buruzagiek ez zuten batere preziatu. Emeki-emeki hazi zen euskal laborari gazte horien baitan sindikatu nagusitik atera eta beste baten sortzeko ideia.
Hiru urtetarik egiten ziren FDSEAko —FNSEAko departamendu maila— herrietako ordezkarien hautatzeko bozkak. 1978an ukan zuten eztabaida handia jada euskal herritarrek. Ordezkaritzak bereganatu eta barnetik eragin, edo beste sindikatua sortu? «Ez ginen oraino prest».
1981ean berriz jin ziren barne bozkak, eta berriz ere eztabaida: egon ala joan? «Baina, ezin trenka». Oillarburuk FDSEAko emazte batzordean parte hartzen zuen. Batzorde bakarra izan zen erantzun argi bat eman zuena, idatziz. Besteak beste, zioten «FDSEAn izatea eskuindarra izatea» zela. «Uste dugu momentu egokia dela zerbaiten egiteko», erranez bukatu zuten gutuna. ELBren sortzeko «pindarra» izan zela uste du Jutsiko laborariak.
ELB sortu ondoko hilabeteetan, ofizialki. Lehenbiziko urtean bilkuraz bilkura ibili zirela gogoan du Oillarburuk. Aldaketa handia zen; beraz, ez hain erraza: «Haustura bat izan zen». Batzuek zioten Enbatakoak zirela sortzaileak. «Sufrikario zerbait izan zen; ez baita sekula goxo auzoarekin moztea ideiengatik», baina «emeki-emeki leundu zen». Mezua argi zuten: «laborantza produktibista» ez zuten defendatuko. «Beste sindikalismo molde bat» nahi zuten. Hala zioten Laborari aldizkariaren 1. zenbakitik.
Beste laborantza mota bat helburu, formakuntza bat antolatu zuten 1985ean, ardi hazkuntzan Pochon deitu pentzeei buruz. Formakuntzak FDSEAri lotu formakuntza kutxa batek ordaintzen zituen, komunzki. Baina errefusa ukan zuten. Formakuntza kutxako ordezkariak Lur Berriren egoitzan ziren egunean, ezetza ukanik, lurrean etzan ziren ELBkoak eta formakuntza kutxakoak —bat salbu—; «jalgi ziren gelatik gure gainean kurrituz». Sinboloa ez zen ttipia.
Esperientzia humano azkarra izan zaio ELBrena Oillarbururi. «Familia handi bat izan da; alimaleko elkartasuna sortu da gure artean». Uste du dinamika bat sortu duela, gazteek segitzen dutena. Orduko helburuak berak direla dio: «Laborari bakar batek ez duela desagertu behar genioen. Hori, hain segur, ez dugu lortu, baina uste dut ELBri esker dela hainbeste laborari gazte plantatzen Euskal Herrian».
Enbor beretik
ELBn sartu azken belaunaldikoa da Julen Perez (Ostankoa, 1989). Ahate hazle da Lohitzüne-Oihergin, eta erdiz erdi jo dute hegazti gripearen ondorioz Frantziako administrazioak hartu erabakiek. Osagarriz sano diren berea bezalako hazkuntza ttipien hilketa. 2017an bizi izan zuen, jendarmeek lagundurik, osasun zerbitzuen hilketa saioa, langile zela Donaixti-Ibarren. «Orduan nuen lehentze zinezko sartzea egin ELBren talde eta borroka horretan», gogoratu du Perezek. Herritarren laguntzaz, laborariek lortu zuten estatuko ordezkariek ez zitzaten sano ziren ahateak hil.
Geroztik, ELBren barneko hegaztien Luma batzordeko ordezkaria da Perez. Argi du Ipar Euskal Herriko etxaldeen defendatzeko molderik hoberena dela ELBrena: «Defendatzeko manera bakarrenetariko bat kolektiboki borrokak eramatea da». Gazteetan sentitzen ditu ildo beretik jarraitzeko hor direnak. «Sail guziak nahasiz, bagara zenbaitzuk engaiatzeko eta bazterrak mugitzeko prest garenak».
Atzo bezala, gaur ere, «sekula laborari baten bizitzeko manera lanjerean emana bada, laborari sindikatu batek behar du beti gaitasuna ukan oposatzeko». Geroari begira baikor da, tokiko laborantza xumeak laborantza intentsibo eta industriala haize kontra badu ere: «ELBk jendea federatuko du, eta beti laborarien nahia aitzinerat emanen du».
