Puntuan abiatu zen Gasteizko manifestazioa. Txistulariek eman zioten hasiera, eta haien atzetik atera ziren mezu nagusia zeraman pankartari eusten zioten pertsonak. Soldata, pentsio eta zerbitzu publiko duinak! Pobretzearen aurrean, aberastasuna banatu! zen eguneko leloa. Horrez gain, borroka sozial desberdinetako hainbat mezu irakur zitezkeen: etxebizitza duinaren aldekoak, zerbitzu publikoa defendatzen zutenak… jende gehienak bandera edo kartelen bat zeraman, gainera.
Arabako Pentsiodunen Mugimenduko kideak ziren gehienak. Eta, duda barik, gehien oihukatzen zutenak ere baziren. Haiek gidatu zituzten gainontzeko pertsona guztiak. «Terrorismoa hilaren amaierara ez iristea da», «Jo eta ke, irabazi arte» eta antzeko aldarriak tartekatzen zituzten.
Protesta oihuen artean iritsi ziren manifestariak Maria Sortzez Garbiaren katedralera. Eraikinaren pareko eskaileren inguruan elkartu ziren guztiak. Ana Tere Diaz Arabako Pentsiodunen Mugimenduko kideak irakurri zuen deitzaile guztien artean idatzitako adierazpen bateratua.
Amorruz hasi zen hizketan: «Gaitzetsi nahi dugu egungo krisi sistemikoaren aurrean botere publikoen alternatiba. Langile klasea pobretzen den bitartean, pertsona gutxi batzuek gero eta aberastasun handiagoa metatzen dute».
«Banaketa justua»
Zerbitzu publikoen murrizketak, «zainketen lan ikusezin eta aitortu gabeak» eta «ekosistemen eta biodibertsitatearen suntsipena» ere gogor kritikatu zituen Diazek, «eskubideen aurkako aurrez aurreko eraso» gisa definituz. Izan ere, horrek, etxebizitzen eta alokairuen prezio «neurrigabeak», «zerbitzu publikoen okertzea» eta «krisi klimatikoaren okertzea» dakarrela salatu zuen.
Arazoentzako premiazko konponbideak eskatu zituen ondoren. Soldata eta pentsioen erosahalmena berreskuratzea eta horiek KPIaren arabera igotzea; baita soldatetan eta pentsioetan dagoen genero arrakala amaitzea ere. «Aberastasunaren banaketa justua» izatea, hain justu. Zifretan, 1.400 euroko gutxieneko soldata eta 1.080 euroko gutxieneko pentsioa exijitu zituen, besteak beste.
Amaieran, protesten garrantzia azpimarratu nahi izan zuen Diazek: «Hau ez da manifestazio soil bat, gure aldarrikapen premiazkoenak lortzeko aukera historiko bat baizik. Borroka hau irabazteko beharrezko manifestazio partekatuei esker, gure aldarrikapenak errealitate bihur daitezke».
Ezaguna da Qatarren langile migratzaileek baldintza txarrak dituztela. Zenbateraino da egia?
Lehenik eta behin, lanaldi luzeak dira abusurik ohikoenak, egunean hamasei ordurainokoak. Lan asko kanpoaldean egiten dira, udan ia 50 gradura iristen diren lekuetan. Bestalde, langile askori ez diete soldata ordaintzen, eta beste batzuei pasaportea atxiki diete, lanez alda ez daitezen. Hori da egin den okerrena, Munduko Kopa adjudikatu osteko lehen urteetan batez ere.
2017tik erreforma batzuk jarri dituzte martxan, eta hobekuntza batzuk lortu dira, baina paper hutsean geratu dira gehienak. Errealitatean ez dute islarik, batez ere enpresariek ez dituztelako martxan jartzen. Gutxieneko soldata ezarri zuten 2021ean, adibidez, eta 2020an langileei joan-etorri askeak eta justizia bermatzeko legeak onartu zituzten, esaterako. Hala ere, 2022an oraindik askori ez zaizkie bermatu eskubide horiek.
Lortu al dute kafala sistema amaitzea?
Kafala abolitu duela dio Qatarrek, baina ez da egia; erreformatu egin dute. Izatez, ondo pentsatutako sistema bat da, migrazioa erregulatzea baitu helburu; hau da, enpresariei modua ematen die kanpoko langileak etorri aurretik kontratatzeko. Hala ere, aurrez promesten zaiena eta Qatarren aurkitzen dutena oso errealitate ezberdinak dira; horregatik ez da onargarria. Nepalgo jende askori 300 dolarreko soldatak agindu zizkieten, eta iristean 150 ordaindu zizkieten. Hala ere, esan beharra dago hobekuntzak izan direla, eta egoera ez dela duela zazpi edo zortzi urte bezain kezkagarria.
Hildakoen datuetan ere eztabaida dago. Zer uste duzue zuek?
Ezinezkoa da zehatz jakitea zenbat langile hil diren, eta hala izango da aurrerantzean ere, ez baitago ikerketa independenterik. Guk galdetu diogu Qatarri datuei buruz, eta haiek ematen diguten datu bakarra kanpoan jaio eta Qatarren hil direnen kopurua da: 15.000 pertsona 2010etik 2021era. Hala ere, turistak eta bestelakoak ere sartzen dira zerrenda horretan; horregatik ezin da hartu erreferentzia gisa. Guk esaten dugu milaka hildako direla, gehiago zehaztu gabe.
Zer dira kontratazio gastuak?
Askok, kontratua lortu ahal izateko, kontzesio batzuk sinatu behar izan dituzte, eta horrek esan nahi du batzuek diru bat ordaindu dutela lan egin ahal izateko. Onartezina da hori, langile eta familia ugari zorpetu baitira hori ordaindu ahal izateko. Inoiz, gainera, langilea hil ostean ere familia behartuta egon da zorra ordaintzera.
Bestelako abusurik ikusi duzue han?
Nahiz eta hobekuntza bat izan den, bizi baldintza txarrak aipatuko nituzke. Pilatuta bizi dira, higiene falta handiarekin. Jende askok giltzurrunetako gaixotasunak ditu edateko uraren kalitate txarra dela eta.
Lan arloari begiratuta: soldaten ordainketak atzeratzea, pasaporteak atxikitzea, lan esparruetatik ezin ateratzea, mehatxuak egitea… Bestalde, asko hitz egiten da eraikuntzako langileez, baina etxean lan egiten duten langileek ere, emakumeak ia denak, baldintza negargarriak dituzte: hamasei orduko jardunaldiak, atseden falta, hitzezko abusuak eta fisikoak…
Munduko Kopa amaitzean, zer?
Abusuen biktimak konpentsatzeko funts bat sortzea da orain beharrezkoena, baina gobernuak esana du ez duela halakorik egingo, eta FIFA oraindik baloratzen ari da. Hala ere, guk uste dugu aurrera egingo duela.
Partidak jokatuko diren zortzi estadioetatik zazpi hutsetik eraiki dituzte, baita hainbat errepide, aireportu eta hiri ere. Abenduaren 18ko final handia, esaterako, Lusail hiriko estadioan jokatuko da, 2010ean ia existitzen ez zen hiri batean. Erronka handia izan da hori hasieratik Qatarrentzat, eta langileei lan baldintza oso gogorrak ezarriz egin diote aurre desafio horri. Emaitza: 2010 eta 2020 bitartean 6.750 langile migratzaile hil ziren emirerrian, The Guardian-en ikerketa baten arabera.
Inoiz izan ez den bezalako lehiaketa izango da aurtengoa, Munduko Kopa ez baitzen inoiz herrialde arabiar batean egin gaur arte. Are gutxiago Nafarroaren tamaina duen eta izendapenaren urtean 1.715.000 biztanle zituen herrialde batean, basamortu baten erdian eta muturreko klima baldintzekin. Klima hori dela eta, txapelketa azaro eta abenduan jokatuko da lehenengoz, baina langileek ez dute atsedenik izan azken urteetan, udan termometroak 50 gradura iritsi diren egunetan. Qatar Munduko Kopa antolatzeko azpiegiturak eraikitzen hasi zenetik, munduko hainbat gobernuz kanpoko erakunde eta elkarte langileen baldintza txarrak salatzen hasi ziren, eta ohartarazi zuten horietako askok bizia galduko zutela: 2015ean Nazioarteko Konfederazio Sindikalak —ITUC ingelesez— aurreikusi zuen 7.000 langile inguru hilko zirela.
Ez da erraza kalkulatzea zenbat langile hil diren, zailtasun eta oztopo asko jarri baitizkie emirerriak kazetariei eta GKEetako langile eta boluntarioei. Hori dela eta, oso ezberdinak dira antolatzaileek emandako datuak eta ikerketa independenteek lortutakoak. Nasser al-Khater 2022ko Qatarko txapelketako kontseilari ordezkariak 2021 amaieran adierazi zuen hiru langile soilik hil direla lanetan, eta bestelako kontaketak «faltsuak» direla. Hala ere, The Guardian-ek ikerketa sakona egin zuen migratzaileen jatorriko herrialdeen enbaxadekin hitz eginda, eta kalkulatu zuten 6.750 langile hil zirela aurreko hamarkadan.
Ikerketa horren arabera, hildako gehienak indiarrak dira, 2.711, eta 1.641, berriz, nepaldarrak. Bangladeshko 1.018 langile hil dira, Pakistango 824, eta Sri Lankako 557. Hala ere, denak ez dira lan istripuz hil, asko lan baldintza gogorren ondoriozko giltzurrunetako, biriketako eta bihotzeko gaixotasunengatik hil baitira, nahiz eta Qatarrera joan aurretik osasun probak gainditu.
Behin emirerrian, migratzaileek lan eta bizi baldintza gogorrak izan dituzte. Human Rights Watch GKEaren arabera, lanera joan direnen %68k 1.333 dolarreko kontratazio gastuak ordaindu zituzten batez beste, eta, horretarako, familia askok zorpetu egin behar izan dute. Langile gehienak enpresak adjudikatutako lan esparruetan bizi dira, estadioen inguruan eta hirien kanpoaldean, joan-etorriak aske egiteko inolako eskubiderik gabe. Izan ere, ez dute garraio publikorik, ezta auto partikularrik erosteko aukerarik ere. Hiru, lau, bost edo sei pertsonako geletan bizi dira, baldintza osasungaitzetan.
Lan mundua datutan
Eraikuntzan, etxeko lanetan eta garraioan aritzen dira Qatarren bizi diren migratzaile gehienak. Qatarko Antolamendu eta Estatistika Agintaritzak 2018an egindako inkesta baten arabera, herrialdeko langile guztiak kontuan hartuta, %42 eraikuntzan dabiltza: 2.097.000 langiletik 882.000.
Hala ere, nahiz eta migratzaile gehienak gizonezkoak izan, badira ehunka mila emakume ere Qatarrera lanera joan direnak, etxeko lanak egitera batez ere. 173.000 etxeko langile daude emirerri horretan, eta horietako bat ere ez da han jaiotakoa. Herrialdean lan egiten duten emakumeen %44,3 etxeko langileak dira, eta Qatarko biztanleen %62k aitortua dute etxeko langile bat baino gehiago dutela. 2017ra arte, etxeko lanak ez zeuden lege bidez erregulatuta.
Horiek dira, hain zuzen ere, lanaldirik luzeenak pairatu behar izaten dituzten langileak, GKEen arabera. Izan ere, gehienak etxeko langile egoiliarrak dira, eta lo egiten ez duten ordu guztiak ematen dituzte lanean, garbiketan, zaintzan edo sukaldean.
Desoreka demografikoa
Qatarko demografia aspalditik dago desorekatuta. NBEren arabera, 1985ean gizonezkoak emakumeak halako bi baino gehiago ziren: 248.000 gizon, eta 123.000 emakume. 1995. urtetik, etengabe hazi da Qatarko biztanleria, lanera joan diren migratzaileengatik batez ere, eta 2005etik hona boskoiztu egin da jende kopurua: 594.000 lagun ziren 2005ean, eta 2.931.000 iaz.
Petrolio eta gas natural erreserbak aurkitu zituztenetik, migratzaileak beharrezko izan ditu Qatarrek makineria ekonomikoa garatzeko, are gehiago azken urteetan, eraikuntza erritmo intentsiboari eusteko. Hori dela eta, emirerrira lanera joan diren migratzaileen portzentajea munduko handienetakoa da aspalditik. NBEren arabera, 2019an Qatarko biztanleen %80 ziren. Migratzaile gehienak pobrezia handiko eta lan aukera urriko inguruko herrialdeetatik hartu ditu, Indiatik, Bangladeshtik, Nepaldik eta Pakistandik gehienbat.
Lanbide maskulinizatuetan izan da langile beharrik handiena azken hamarkadan; horregatik izan da askoz ere handiagoa gizonen migrazioa emakumeena baino. Horrek areagotu egin du bien arteko arrakala: 734.000 emakume bizi dira han, eta 2.197.000 gizon, emakumeak halako hiru ia.
Emakume Ekintzaileen Nazioarteko Egunaren harira, enpresa munduan lan egiten duten emakumeen errealitatea nolakoa den azaldu du Lauzirikak.
Zerk bultzatu zintuen EmakumeEkin sortzera?
Duela bederatzi edo hamar urte inguru, nire inguruko emakume ekintzaileekin hitz egiten hasi nintzen. Konturatu ginen guztiok genituela beldur eta kezka berak. Emakume independenteak ginen, bakarrik bidaiatutakoak eta bakoitzak bere alorrean hainbat proiektutan parte hartutakoak, baina enpresa bat abian jartzeko momentuan sekulako beldurra sentitzen genuen, eta ez genekien beldur hori zehazki nondik zetorren. Elkartzen hasi ginenean ohartu ginen generoak pisu handia zuela.
Horregatik ekin genion EmakumeEkin proiektuari. Emakume ekintzaileentzako ahalduntze guneak sortu nahi genituen. Gizartean oso barneratuta dauzkagu ekintzailetzaren inguruko estereotipoak, eta horiek ikuspuntu kritiko batetik aztertu nahi genituen. Horrez gain, emakume ekintzaileak ezagutzera eman nahi genituen, eta enpresa eredu desberdinak eratu daitezkeela ikusarazi.
Nolakoa da enpresa mundua?
Gizonena da, gizonek gizonentzat sortutako kontzeptu bat. Horren arabera, ekintzailea den orok arriskuak hartzeko prest egon behar du, ordutegi malguak izan behar ditu, eta lortutako diru kantitatearen araberakoa izango da sortzen duen enpresaren arrakasta. Eredu tradizional horrek ez ditu kontuan hartzen beste eragile batzuk: enpresa horrek gizartean eragin positiboa duen, adibidez.
Ekintzailetzaren alorrean, enpresa eredu bat sustatzen da: garatu ahala handiagoa eta aberatsagoa egiten dena. Gizon ekintzaileak arrakastatsuak izatera, diru asko lortzera, eta geroz eta enpresa handiagoak sortzera bultzatzen dituzte. Emakumeok ez gaituzte balio horiekin lotzen.
Genero ikuspegiak eragina du ekintzailetza proiektuetan?
Bai, noski. Emakumeok eta gizonak desberdin hezi gaituzte, eta txikitatik ikasitako eta erreproduzitutako estereotipo horiek errepikatzen ditugu helduak garenean ere. Gizartearen arabera, ekintzaileak balio moralik gabeko pertsonak gara, ez gara besteen beharrez arduratzen, eta kosta ahala kosta diru mordoa irabazi nahi dugu. Elkarteko kideok ez gara identifikatuta sentitzen irudi horrekin.
Gainera, emakume ekintzaile gisa oso agerian egon behar dugu, aurpegia emateaz gain jende askorekin hitz egin behar baitugu. Emakumeoi beti esan digute isilik egoteko, bazterrak ez nahasteko. Ekintzaileok ideia horiek hausten ditugu.
Emakume ekintzailea izanik, zuk zeuk ere izango zenituen oztopoak, beraz…
Bai. Hala ere, estereotipoez eta gizartean zabaldutako iritziek elikatutako beldurrez gain, kanpoko mugek ere pisu handia izan dute. Lagunei eta senitartekoei enpresa bat ireki nahi duzula esaten diezunean, mesfidati agertzen dira. Proiektuak aurrera egiten duela ikusten dutenean, zertxobait lasaitzen dira, baina ez dira guztiz fio. Gizonei, berriz, hasieratik ematen diete babesa. Pentsatzen dutena zuzenean esatera ausartzen ez diren arren, begiradekin, keinuekin eta halakoekin adierazten dute egitera zoazena arriskutsua dela. Txikikeria horietan gauza handiak ikusten dira.
Enpresa martxan jarrita, zer beste zailtasun dituzte emakume ekintzaileek?
Enpresa garatzeko unean, emakumeontzat zaila izaten da enpresari eta familiari eskaini beharreko lana eta denbora kudeatzea. Zaintza lanak emakumeon esku gelditzen dira, eta ingurukoek ere normaltzat jotzen dute hori. «Ordutegi malgua duzu: egingo duzu tartetxoren bat» edo «egin itzazu zuk erosketak, gauean egingo duzu lan», sarri entzun behar izaten ditugun iruzkinak dira. Askok uste dute ekintzailetza proiektua gure denbora-pasa dela, ez lana. Horrelakoetan, emakumeok geure buruari egozten diogu errua, baina ez luke horrela izan behar. Mugak jarri behar dira batzuetan, eta ingurukoei esan: «Aizu, ni lanean nago». Osasungarria eta garrantzitsua da emakumeak beren lanean zentratzea.
Alde handia dago gizon ekintzaileen eta emakumeen artean?
Jaso ditugun datuen arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekintzailetza proiektuetan pareko daude gizonak eta emakumeak. Hala ere, ez dakigu ekonomikoki hori betetzen den. Manifestuan idatzi dugun eskaeretako bat da euskal administrazioak abian jarri ditzala emakume ekintzaileon errealitate ekonomikoaren araberako neurriak, ekintzak eta mekanismoak. Horretarako, ezinbestekoa da aztertzea zenbat kotizatzen eta fakturatzen duten emakume eta gizon ekintzaileek.
Espainia mailako datuak ditugu, eta, horien arabera, generoaren eta diru sarreraren araberako arrakala nahiko handia da. Estatuko ikerketa batean inkestatutako emakumeen %27,7ren negozio bolumena urtean 15.000 eurotik beherakoa da. Bost gizonetik bik, berriz, urtean 46.000 eurotik gora irabazten dute.
