Energia garbi eta mugagabea sortzeko fusio nuklearrean mugarri historikoa iragarri du AEBk

Pentsioen erreforma eztabaidatuak esku artean dituztela amaitzen ari dira 2022. urtea Frantziako eta Espainiako gobernuak, eta bata zein bestea izerditzen ari dira sostenguak aurkitzeko. Bere buruari arnas pixka bat emateko, Parisekoak erabaki du erreformaren aurkezpena atzeratzea: etzi aurkeztu beharrean, urtarrilaren 10ean egingo du, sindikatuekin, patronalarekin eta oposizioko alderdiekin gehiago negoziatu ondoren. Negoziazio betean ari da, berriz, Madrilgoa, baina aurrerako urratsik egin gabe.

Erreforma baten zein bestearen helburu ofiziala da pentsio sistemak baby boom-aren belaunaldiaren erretiroari egokitzea. Ezer egin ezean, biek ala biek defizit handiak pilatuko dituztela diote gobernuek, eta horiek estaltzeko formulen bila ari dira.

Frantziakoak pentsioa jasotzeko adina atzeratuz lortu nahi du kontuak orekatzea. Gaur egun, 62 urtekoa da erretretaren adin ofiziala Ipar Euskal Herrian eta Frantzian, baina erreformaren bidez 64 edo 65 urtera gibeleratu nahi du adina Parisek. Hori egingo ez balitz, pentsio sistemak 100.000 milioi euroko defizita pilatuko duela argudiatu du gobernuak.

Zenbaki horiek zalantzan jartzen dituzte sindikatuek, eta sistema orekatzeko beste modu batzuk badaudela diote. Ezohiko batasuna erakutsi dute, gainera: gobernuak gibelera amore ematen ez badu, mobilizazioetara deituko dutela iragarri dute.

Urtarrilaren 2ko astean berriro biltzekoa da gobernua sindikatuekin, baina aurretik, gaur eta bihar, talde parlamentarietako buruzagiekin mintzatuko da Elisabeth Borne lehen ministroa. Alderdi politikoekin ere lana egin behar du, gutxiengoan gobernatzen ari delako.

Ikusita oposizioko bi talde handienak erabat aurka dituela —ezkerreko Nupes eta eskuin muturreko FN Batasun Nazionala—, LR Errepublikanoa da erreformak aurrera egiteko botoak ziurta diezaiokeen bakarra. Baina LR buruzagirik gabe egon da igandera arte, eta negoziazioak luzatzeko arrazoietako bat izan da eskuinari denbora ematea bere burua antolatzeko.

Eric Ciotti da lider berria, eskuin muturretik gertuen zegoen hautagaia, eta jada jarri dizkio baldintza batzuk gobernuari. Horien artean daude, pentsio txikiak Smic gutxieneko soldatarekin parekatzea eta lan gogorrak izan dituztenek erretreta aitzineratu ahal izatea.

Bilera, Madrilen

Espainiako Gobernuak, aldiz, ez du erretiroa hartzeko adina gehiago atzeratuko —67 urtera luzatzeko prozesuan dago—, baina luzatu egin nahi du pentsioa kalkulatzeko kontuan hartu beharreko kotizazio urteen aldia. Hamabost urtetik 25era luzatzeko prozesua bukatu berritan, beste bat zabaldu nahi du 30 urtera iristeko. Hori bai, 30 urte horietan bi urterik okerrenak kentzeko aukera izango luke langileak.

Jose Luis Escriva Gizarte Segurantzako ministroaren arabera, bere proposamenak mesede egiten die lan bizitzaren azken urteetan lana galdutakoei edo lan ibilbide hautsiagoak izan dituztenei. Gainera, ziurtatu du efektu neutroa izango lukeela kontuetan, hau da, batetik aurreztutakoa bestetik gastatuko litzatekeela. Ez da hori, ordea, sindikatuen iritzia: erreforma baztertu dute uste dutelako kotizazio aldia luzatuta pentsio gehienak apaldu egingo liratekeela.

Proposamen horri eutsi zion atzoko bileran Escrivak, baita pentsio handienen kotizazioek eta kopuruek gaur egun dituzten mugak gutxika kentzeko eskaintzari ere. Baina berritasun batekin iritsi zen ministroa: guraso izateagatik lana utzi behar izan dutenen pentsioak eta amak (eta aita batzuk) azken urteetan jasotzen ari diren gehigarria handitzea eskaini zuen. Sindikatuen ustez, motz geratu dira proposamen horiek.

Hurrengo egunotan berriro bilduko dira, akordio bat lortzeko epe laburra baitute. Next Generation funtsen beste zati bat jaso ahal izateko, erreforma abenduaren 31 baino lehen aurkeztuko zuela agindu zion Madrilek Bruselari. Edonola ere, epe hori ez da guztiz itxia, eta ez da baztertu behar aste batzuk luzatzea, baldin eta negoziazioetan aurrerapausoak baldin badaude.

Hezkuntza Sailak eta ELA, UGT eta CCOO sindikatuek akordioa lortu dute sukaldaritza eta garbiketa LPErako. Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariak abenduan zehar argitaratuko du 480 plaza betetzeko deialdia, merezimendu lehiaketaren sistemaren bidez.

Mercedesek furgoneta elektriko berria ekoitziko du Gasteizen, 2025etik aurrera. Emilio Titos Gasteizko Mercedeseko zuzendariak iragarri zuen iragan irailean, eta erabakia berretsi dute orain.

Turismo sektorearen energia eraginkortasuna hobetzeko 3,8 milioko dirulaguntza programa zabaldu dute. Eskaerak aurkezteko epea abenduaren 13tik 2024ko abenduaren 31ra arte egongo da zabalik.

Europar Batasuneko 27 arrantza ministroek 2023ko arrantza kuoten inguruko negoziaketei ekingo diete gaur. Euskal arrantzaleak adi dira negoziaketa horiei baina ez da bihar edo asteartera arte jakingo azken emaitza.

Joe Bidenen administrazioak Amerikako Estatu Batuetako mikrotxipen hornidura bermatu nahi du datozen hamarkadetarako, baita Txinari punta-puntako mikrotxipak fabrikatzeko ahalmena oztopatu ere. Hori dela eta, azken hilabeteetan bi neurri garrantzitsu hartu ditu Washingtonek. Abuztuan iragarri zuen Bidenek 52.700 milioi dolar erabiliko zituela AEBetan mikrotxipen produkzioa bultzatzeko; izan ere, egun munduan erdieroale gehien fabrikatzen dituzten herrialdeak Taiwan eta Hego Korea dira.

Bestalde, Txinari murrizketak jarri dizkio AEBetako gobernuak, eta, hala, mikrotxip aurreratuenak lortzeko eta sortzeko aukerak murriztu dizkio Asiako herrialdeari. Neurri hori urrian hartu zuen AEBetako Merkataritza Ganberak.

Lehenik eta behin, AEBetako teknologiarekin fabrikatutako mikrotxipik aurreratuenak —adimen artifizialerako, superkonputaziorako eta superordenagailuetarako erabiltzen direnak— Txinara esportatzeko lizentzia berezia beharko da. Bestalde, AEBetako herritarrek eta enpresek ezingo dute lan egin txipak egiten dituzten Txinako enpresekin, baimen berezirik ez badute. Azkenik, txipak fabrikatzeko tresnak eta teknologia Txinara esportatzea debekatu du Bidenek.

Murrizketa horiek eragina dute jada mikrotxipen merkatuan. Taiwango TSMC —Taiwan Semiconductor Manufacturing Company— galdategiak, munduko mikrotxip fabrikatzaile handienak, Biren Technology Txinako enpresarentzako produktuak fabrikatzeari utzi dio, esaterako. Hala ere, TSMCk urtebeteko lizentzia lortu du txipak fabrikatzeko AEBetako tresnak Nanjingo (Txina) lantegira inportatzeko.

Wall Street Journal-en arabera, 43 estatubatuar daude Txinako mikrotxip enpresetako goi karguetan. Lanean jarraitzeko lizentzia lortzeko, langileek justifikatu beharko dute beren jarduna ez dela erabilera militarreko ekipamendua fabrikatzeko.

Lizentziaren behar horrek jada betoa duten beste sektore batzuetako langileekin parekatzen ditu mikrotxip konpainietako langileak: arma enpresetakoekin eta teknologia nuklearra garatzen duten enpresetakoekin, esaterako. Horrek agerian uzten du mikrotxipen merkatuak zenbateko garrantzia duen egungo nazioarteko harremanetan.

Siliziozko ezkutua

Mikrotxipen gudu zelaian, Taiwanek du posizio onena. Trendforce erdieroaleen merkatuaren ikerketa taldearen arabera, munduko salmenten %64 biltzen du Suitzaren tamaina duen herrialde horrek, enpresa batengatik bereziki: TSMC. Merkatuaren jaun eta jabe bihurtu da TSMC, munduko salmenten %53 bereganatuz. UMC, PSMC eta VIS dira herrialdeko beste enpresa fabrikatzaileak, %7ko, %2ko eta %2ko merkatu kuotarekin, hurrenez hurren.

Gaur egun hain garrantzitsua den industria batean horrenbesteko zama izateak baditu alde onak. Lehenik eta behin, herrialde aberatsenen artean dago Taiwan; Nazioarteko Diru Funtsaren arabera, BPG per capita handiena duten herrialdeetan hamabigarrena da, Herbehereekin berdinduta. Bestalde, industria teknologiko berebizikoa duten herrialdeentzat, AEBentzat esaterako, bazkide estrategikoa da Taiwan. Horrek nolabaiteko babesa edo bermea eman dio herrialdeari. Babes hori oso garrantzitsua da Taipeirentzat, 1949tik gatazkan baitago Txinarekin, 60 aldiz biztanle gehiago duen herrialdearekin.

Hainbat aditurentzat, mikrotxipen industria hain aurreratua izateak lagundu egingo lioke Taipeiri siliziozko ezkutu bat izaten —silicon shield ingelesez— Pekinek eraso egingo balio. Aliatuak lortzeko ez ezik, Txinaren aurkako disuasio elementu izateko ere funtzionatzen du, Taiwani erasotzeak ere min handia egingo bailioke Txinako ekonomiari, hein handi batean Taiwango enpresei erosten baitizkiete mikrotxipak.

Hala ere, babes hori AEBen interesekin kontraesanean sartzen hasi da. Izan ere, Txinari mikrotxipak fabrikatzea oztopatzeaz gain, Washingtonek Asiako herrialdearekiko menpekotasuna txikitu nahi du erdieroaleen industrian, eta TSMCren kalterako izan daiteke hori. Merkatu guztietan bezeroak izatea da Taiwango enpresaren arrakastaren muina.

Mendebaldea martxan

Mikrotxipen fabrikazio merkatuan galdutako garrantzia berreskuratzeko asmotan, Washingtonek 52.700 milioi dolarreko inbertsioa egingo du txip aurreratuenak fabrikatzeko plantak hobetzeko eta berriak sortzeko. Legea, CHIPS and Science Act izenekoa, Ordezkarien Ganberak eta Senatuak onartu du, Alderdi Errepublikanoaren eta Demokrataren aldeko botoekin. Hortik 39.000 milioi dolar «fabrikazioa sustatzeko» erabiliko dituzte; 13.000 milioi, I+G ikerketa eta garapenerako; eta 2.000 milioi, «defentsa sistemetan eta automobiletan» erabiltzen diren eta jada diseinatuta dauden txipak egiteko.

Horrez gain, Etxe Zuriak iragarri zuen hainbat enpresak guztira 50.000 milioi dolar inbertituko dituztela «erdieroale estatubatuarrak» fabrikatzeko. Prentsa oharraren arabera, Biden presidente denetik, enpresek guztira 150.000 milioi dolar inbertitu dituzte mikrotxipen fabrikazioa garatzeko. Micron Technologyk 40.000 milioi dolarrekin memoria mikrotxipak egitea bultzatuko du.

Europak ere aurrerapauso bat eman nahi du, eta, horretarako, Txipen Legea onartu zuen Europako Batzordeak otsailean. Haien datuen arabera, 2020an munduan egin ziren mikrotxipen %10 bakarrik fabrikatu ziren Europan, eta 2030erako %20ra igo nahi dute merkatu kuota hori.

Lege horrekin 43.000 milioi euroko gastu publiko eta pribatua egingo dutela iragarri zuen Europako Batasunak, epe ertaineko zein luzeko ekoizpen helburuak lortzeko. Gastu horretatik 30.000 milioi euro estatu kideek jada planeatuak zituzten proiektuei dagozkie, eta herrialdeek, aurrekontu komunitarioek eta Next Generation EU funtsek finantzatuko dituzte.

Kuriosoa da. Abuztuan, AEBetako The New Yorker aldizkariak euskal kooperatibismoaren ikurrik handiena eta haren eredua nabarmendu zituen. Eta, besteak beste, hizpide izan zuen nola ulergaitza litzatekeen halakorik martxan jartzea ordainsari astronomikoak dituzten buruzagi bakarreko multinazional handien herrialdean —ez bada haien konpromisorik gabe—. Bost hilabete eskas geroago, ordea, bi kooperatiba eta korporazioa beraiek ari dira elkarri egozten elkartasunik eza, atxikimendu askearen eta burujabetzaren printzipioak ez errespetatzea eta buruzagien lidergoak ezbaian jartzea.

Batasuna eta elkartasuna izan dira Mondragonen ikurrak, eredua bera bereizgarri egin dutenak. Taldeko kooperatiben konpromisoari esker lortu dute ez soilik unean uneko oztopoei eta erronkei erantzutea, baita mende erdian arrakasta itzela izan duen ereduaren oinarriak dardarka utzi zituen gertaerei aurre egitea ere.

Edonola ere, euskal kooperatibismoaren bide guztiak ez doaz Arrasatera; hura da egun epizentroa, baina Mondragonena ez da eredu bakarra, eta errealitate hori argi islatu da Ulmaren eta Oronaren kasuarekin. Bi kooperatiba horiek pauso bat albora ematea erabaki dute, bide propioa hasteko. Elkarrekin jarraitzeko bezainbat askatasun baitute bakarrik aritzeko.

Haustura bat eragin du horrek korporazioaren eta bi kooperatiben artean, eta itxiak ziruditen zauriak ireki ditu ostera. Lehen ere izan baitziren barne desadostasunak eta ereduen arteko talkak. Fagor Etxetresnen hondoratzearen ondotik, halere, bi kooperatibek jada harreman berezitu bat zuten gainerakoekin alderatuta. Esaterako, 2016az geroztik ez dute parte hartzen Mondragonek kudeatzen duen dibisioen arteko funtsean. Baina bereizgarritasun hori ez zaie nahikoa izan arrakalak ixteko, bistan denez.

Izan ere, salbuespenak bat baino gehiago izan dira korporazioan; Mondragonek behin baino gehiagotan onartu ditu enpresen arteko kontsentsuaren eta akordioaren izenean. Horregatik, ikusteko dago zer jarrera hartuko duen bi kooperatibek proposatutako harreman eredu berriaren inguruan, eta zenbaterainoko garrantzia emango dion antolaketa egitura bereko kide ez izateari. Edo, bestela esanda, salbuespen gehiago onartzeko prest ote dagoen, proiektu kooperatiboaren hobe beharrez.

Ulmak eta Oronak argi utzi baitute ez dutela Mondragonekin guztiz eten nahi, eta hitzarmenen bidezko harreman bat garatu nahiko luketela harekin. Baliabideak eskaintzen jarraituko dutela proiektu kooperatiboa osatzen duten bestelako ekinbideei, hala nola Lagun Arori, Laboral Kutxari eta Mondragon Unibertsitateari —ez al da hori ere elkartasuna edo proiektu kooperatiboari egindako ekarpena neurtzeko modu bat?—.

Korporazioko presidente Iñigo Uzinek berak aitortu du taldearen «aniztasunari» arreta handiagoa jarri beharko diotela aurrerantzean, «oinarrizko balioei uko egin gabe». Keinu gisa uler daiteke hori, bi kooperatibei zein gainerako guztiei zuzendutakoa. Ukaezina baita zubi batzuei eustea onuragarri izango litzatekeela bi aldeentzat eta proiektu kooperatiboarentzat, jakinda luze gabeko estrategian ados egon ez arren asmo eta helburu berak dituztela.

Mondragonetik aterako balira Ulmak eta Oronak utziko luketen hutsunea handia baita. Ez alferrik, industria atalaren enpleguaren %28 dute bi kooperatibek, eta salmenten laurden bat dagokie. Talde osora zabalduta, aldiz, lanpostuen %13 dute, eta salmenten %15. Dena den, bi kooperatibentzat eta korporazioarentzat eragina, izatekotan, sinbolikoa izango da ekonomikoa baino gehiago.

Kontuak kontu, bazkideek izango dute azken hitza —2.789 dira Ulman eta 1.750 Oronan—. Bost egun barru, datorren ostiralean, erabakiko dute beraien enpresak zein bide jarraitzea nahi duten, eta norekin eta nola jardutea nahi duten. Hori baita garrantzitsuena, eta Mondragonek marka gisa saldu izan duena: erabakimen eta jarduteko modu propioa. Azken asteetako ika-mikek eta hitz itsusiek ia lurperatu egin badute ere.