Hezkuntza arloan %60k greba eginen dutela aurreikusi dute sindikatuek. Tren zerbitzuan ere eragin handia espero dute, eta hegazkin andana ere bertan behera utzi dituzte. Atzo bertan hasi zituzten lehen mugimenduak garraiolariek, gune logistiko eta hiri handien horniduretan eragiteko asmoarekin. Hainbat unibertsitatetan blokeatze mugimenduak abiatu dituzte.
Ipar Euskal Herrian ere grebak erantzun handia izanen duela espero dute sindikatuek. Manifestazioa eginen dute gaur, 10:30ean, Baionako geltokitik abiatuta. Enpresa bakoitzean asanbleak antolatzera deitu dituzte langileak, grebaren jarraitutasuna erabakitzeko.
Bruno Le Maire Ekonomia ministroak azaldu duenez, supermerkatuek produktu horien irabazi tartea ahal bezainbeste txikituko dute, baina ez, ordea, laborariena eta industria ekoizleena. Produktu horiek «inflazioaren aurkako hiruhilekoa» esaten duen labela izango dute, Frantziako bandera batean idatzia.
Ministroak agindu du iruzurraren aurkako zerbitzuak egiaztatuko duela banatzaileek beren marjinen kontura merkatzen dituztela prezioak, eta ez banaketa kateko beste eragileen kontura. Horretarako, katebegi bakoitzaren irabazi marjinak argitaratzekoa zen atzo bertan, eta gauza bera egingo du hiru hilean behin.
«Tresna masiboa, eraginkorra eta babeslea izango da», ziurtatu du Le Mairek. Egun gutxi barru sartuko da indarrean, hiru hilabetez. «Gure herrikideak prezio igoeratik ahal bezain ongi babestu nahi ditugu […] Inflazioaren kostua partekatu behar dugu».
Finantza Ministroak baztertu egin du Espainiako Gobernuak oinarrizko elikagaien prezioa jaisteko hartutako bidea, BEZa jaistearena. «Ez da eraginkorra, eta kostu handia du estatuarentzat». Halaber, dekretu bidez prezioak izoztea ere baztertu du. «Beste batzuek esaten dute nahikoa dela administrazioaren aginduz prezioa blokeatzea. Sentitzen dut, baina merkataritzaren askatasunean sinesten duen herrialde batean gaude. Ez dagokigu guri prezioak finkatzea: banatzaileek egingo dute ahalegina, haiek hautatutako produktu batzuetan».
Hasieran, ordea, bestelakoa zen Parisko gobernuaren asmoa. Olivia Gregoire Merkataritza ministroak oinarrizko saski bateratu bat osatzeko ideia proposatu zuen abenduan, eta orduz gero saiatu da banaketa kate handiekin saski horretan zein produktu sartu behar ziren negoziatzen.
Alferrik izan da, baina presioak izan du ondoriorik: supermerkatuetako jabeak behartu ditu neurri propioak aurkeztera. Systeme U izan zen lehena bere saski merkea eskaintzen, 150 produktu «kostu prezioan», eta denbora mugarik gabe. «Arrakasta handia izan da», ziurtatu du Dominique Schelcher Systeme U-ko buruak, produktu horien salmenta %20 handitu baita.
Asteburuan jarraitu diote beste banaketa kate gehienek. Carrefourrek «prezio blokeatuko» 200 produktu salgai izango ditu martxoaren 15etik ekainaren 15era. Tartean izango dira ehun bat elikagai, baina baita lixiba eta haurrentzako pixoihalak ere. Intermarchek, berriz, 500 produktu sartu ditu bere oinarrizko saskian: bere markako 470 produktu eta 30 produktu fresko (barazkiak, fruta, arraina…). Monoprixek «prezio kontrolatuko» 87 produktu gehituko dizkio azkenaldian eskaini dituen 300 produktu merkatuei.
Kate horietako arduradunak Le Mairerekin agertu ziren atzo, gobernuarekin lortutako akordioaren berri emateko. Baina haien artean bazen hutsune oso esanguratsu bat: Leclercena. Hura da, Carrefourren aurretik, liderra Frantziako merkatuan, baina Michel Edouard Leclerc haren presidenteak ez du parte hartu nahi izan gobernuaren «komunikazio politikan». «Ez naiz argazki batean aterako esateko Leclercek merkeago saltzen duela».
Janaria, %14,5 garestiago
Insee estatistika erakundeak iragan astean aurreratu zuenez, inflazioa bi hamarren handitu zen otsailean Frantzian, %6,2raino. Baina are gehiago handitu zen elikagaien prezioen igoera: %13,3tik %14,5era, batez ere janari freskoen eraginez.
Hurrengo hilabeteetan inflazio tasa orokorrak behera egitea espero den arren, elikagaiena jaisteko ziur asko hilabete gehiago itxaron beharko da, energiak udazkenetik hona izan duen merkatzearen eran.
Zertaz ari gara eztiaz ari garenean?
Eztia jaki berezia da, beti erabili izan baita sendagarri gisa. Gizakion osasunean eragin handia dute haren ezaugarriek. Besteak beste, zauriak desinfektatzeko edo orbaintzeko erabili izan da. Gainera, entzima karga handia du, eta hori onuragarria da metabolismoarentzat. Azken finean, erleak ekoizten edo sortzen duen guztia erabil dezakegu sendagarri gisa.
Kalitateari dagokionez, eztiak eta eztiak egongo dira…
Kalitate txarreko produktu asko daude salgai. Adibidez, sasi-eztiak. Eztiaren etiketa jartzen zaie, baina, funtsean, edulkoratzaile sinpleak dira. Indize gluzemiko handia duten landareetatik datoz, eta oinarri gisa erabiltzen dira kalitate oneko eztiekin nahasteko. Eztia erleak egiten duen prozesu batetik dator; hortaz, ezin zaio eztia deitu prozesu horri jarraitzen ez dion zerbaiti. Marketinaren alorrean, ordea, eztia izango balira bezala saltzen dituzte oinarrizko osagaia glukosa duten zenbait produktu.
Hala ere, baditugu ekologikoagoak diren eztiak. Prozesuan, erlauntza zaintzen da. Tamalez, mota horretako ekoizpenak gero eta urriagoak dira. Ni naiz horrelakoak egiten dituzten gutxi horietako bat. Lan honen aitortza oso, oso, oso neketsua da. Garaiotan, balio handiagoa du kantitateak kalitateak baino.
Zerk eragiten du kalitatean?
Zenbait eragile hartu behar dira kontuan. Batetik, klimaren joera aldatzen ari da. Udak gero eta luzeagoak dira, eta tenperaturak gero eta muturrekoagoak. Landareek aldaketa horietara egokitu behar dute, eta, beraz, aldatuz doaz orain arte erlezainok egin ditugun prozesuak. Aurtengo urtea, adibidez, bereziki lehorra izan da, eta ekoizpena nabarmen apaldu da. Lehortearen ondorioz, landare, elikagai eta nektar gutxiago egon da; hortaz, ez dira hainbeste erle hazi, eta erle zaharrekin sartu gara neguan. Horrek zuzenean eragin dio ekoiztutako ezti kantitateari. Gainera, erle gutxi jaiotzeak ez die berdin eragiten erlauntzak hobby gisa dituen norbaiti eta erlezaintza lanbide duen norbaiti.
Kontsumitzaileek zer dute nahiago, prezioa ala kalitatea?
Badago prezioari garrantzi handiagoa ematen dion sektore bat, baina badaude eztiarekin lotura sentimentalak dituztenak ere, eta horiek kalitateaz ohartu ohi dira ezti bat probatzen dutenean. Bestalde, badago 20 eta 30 urte bitarteko jendea, gorputza zaintzeari garrantzi handia ematen diona eta kontzientzia duena.
Eta prezio horiek nork jartzen ditu?
Saltoki handiek zehazten dute merkatuko prezioa, eta kaleko saltzaileontzat horiek dira erreferentzia. Industria handiei saltzeko ekoizten dute Espainiako nekazari profesional gehienek. Eta industria horiek arduratzen dira komertzializazioaz. Euskal Herrian, ordea, oro har erlezainak ixten du komertzializazio zikloa.
Eztiaren etiketatzea «gardena» izatea eskatu duzue. Ez da hala?
Trazabilitatearen arloan, nahasmendu handia dago eztia zer den. Nekazaritzako elikagaien industriaren lobbyak ezartzen ditu arauak. Etiketatzearen oinarriak finkatu zituztenean, adibidez, zehaztu zuten ezin zaiola eztiari «naturala» etiketa jarri, jakintzat ematen baita eztia naturatik datorrela. Ekologiko kontzeptua ere erabat distortsionatu du industriak. Dagoeneko ez da mugimendu bat, edo kontzientzia bat. Egun, ziurtagiri baten arabera funtzionatzen duen adjektibo bat da.
Eztiaren jatorria zehazteko eskatzen dugu: etiketatzea argia eta gardena izan dadila, eta kontsumitzaileak jakin dezala zer jaten duen; bai produktuari dagokionez, baita produktu horren ekoizpenari dagokionez ere.
Besteak beste, erlauntz bakoitzeko 10 euroko eta erregai litroko 20 zentimoko laguntzak eskatu dituzue.
Bai. Erlezaintzaren sektoreak jasotzen ditu zenbait laguntza Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan, lurralde horietako gobernu autonomikoen bidez. Hala ere, erlezaintzaren sektoreak ez ditu jasotzen Nekazaritza Politika Bateratuko laguntzak. Gainera, ekoizpen kostuak asko garestitu dira aurten. Balioa eman behar zaio erlezaintzari.
Barroasiaren aurkako tratamendua eguneratzeko ere eskatu duzue. Nola eragiten dio gaixotasun horrek sektoreari?
Erlezaintzan badago barroa izeneko parasito bat, 80. hamarkadatik erleei eraso egiten diena. Garai hartan, zenbait substantzia kimiko erabiltzen hasi ziren parasito horri aurre egiteko. Baina, denboraren poderioz, barroak erresistentzia garatu du tratamendu horien aurka. Beraz, gaur-gaurkoz, tratamendu kimiko horiek ez dute hasieran zuten eraginkortasun bera.
Zer erle arraza da nagusi hemen?
Euskal Herrian, badago erlearen ekotipo bat: erle beltza. Gure lurretako errealitateari eta baldintzei hobekien egokituta dagoen arraza da. Baina, batzuetan, beste arraza batzuk ekartzen dira kanpotik, eta horiek arriskuan jar dezakete bertakoa. Erleak nekez biziraun dezake laguntzarik gabe.
Erlezaintzari «balioa» eman behar zaiola esan duzu.
Bai, erlezaintzak duen balioa aldarrikatu behar da. Aspalditik datorren jarduera bat da. Garrantzitsua da identitate kultural gisa ematen digunari balioa ematea. Euskal Herrian, dolu handi batean gaude; izan ere, euskal komunitateak lurrarekin lotura hertsia izan du beti. Harreman hori ez badugu zaintzen, lausotu egingo da herri gisa dugun kontzeptua. Zati identitario batek hizkuntzarekin du zerikusia, baina oso garrantzitsua da lurrarekin dugun lotura. Trantsizio prozesu gogor batean gaude.
Egiten dira inkestak, ikerketak, eta, beraz, badira estatistikak. Datu gutxi ezagutzen dira, halere. Berriki, Sud Ouest egunkariko artikulu batean, Zuberoako laborantzako datu batzuk argitaratu zituzten: nagusia, 2000 eta 2020 bitartean Zuberoak hamahiru etxalde galdu dituela urte bakoitzeko. Euskal Herriko Laborantza Ganberak (EHLG), bestalde, Ipar Euskal Herriko datuak biltzen ditu: 2010ean 4.451 etxalde ziren, eta 2020an, 3.819. Datuen iturria Frantziako Laborantza Ministerioa da; inkestak eginarazi, eta, gero, eskualdeko erakundeen esku uzten ditu, tratatuak izan daitezen.
Patxi Iriart EHLGko langilea ez da harritzen datuek marrazten duten bilakaerarekin: «Gutxitze joera ez da baitezpada harrigarria, denetan ari baita laborantza gibelka, emeki-emeki. Konparatzeko aitzineko hamarkadarekin, oraingoan Ipar Euskal Herriak etxaldeen %15 galdu ditu, aitzineko hamar urteetan %25 galdu zituelarik».
Etxaldeak galtzea aipatzen delarik, zehaztu behar da etxalde baten aktibitatea eta sortzen dituen lanpostuak desagertzea dela inkestek ematen duten datua. Zaila da lurren bilakaera trazatzea, baina Iriartek ziurtatu lezake, lur onak bederen, baliatuak direla gero ere laborantzarako: «Normalki, lurrak baliatuak dira, auzoen artean partekatzen direlako. Gertatzen da etxalde batzuk ez direla baliatuak, eta lurrak sasiak hartzen dituela. Baina lur onak partekatuak dira laborarien artean». Datuetan, beraz, soilik etxalde kopurua agertzen da: «Urte batez honenbeste etxalde zen, eta urtebete berantago, honenbeste, eta gutxiago dira», ziurtatu du, datuei beha.
Akitaniako Agreste-Draaf (Elikagaien, laborantzaren eta oihanen eskualde zuzendaritza) erakundearen datuetan, Zuberoan lanpostuetan ere ageri da laborantzaren gibelaldia: 2000. urtean 1.422 lanpostu ziren laborantza sailean; 2010ean, 955; 2020an, 889 lanpostu. Hogei urte horietan, Zuberoan 270 etxaldek utzi dute aktibitatea.
Transmisioan datu gordeak
Ikertzen diren beste datu batzuk ez dira hainbeste barreiatzen; Paueko (Okzitania) Laborantza Ganberak inkesta batzuk baditu eginak transmisioaz, baina emaitzak beretzat gorde nahi dituela ulertu du Daniel Iturburuak, Baigorriko hautetsiak: «Jakin genuen Paueko Ganberak inkesta bat egin zuela hemengo bi kantonamenduetan, eta Pauera telefonatu genuen, baina ez dituzte nahi izan eman. Konfidentzialtasuna zuten aitzakia; alta, sos publikoarekin ari dira…».
Zuberoako datuak komentatu zituen Sud Ouest-eko artikuluan, berriz, transmisioaren datu batzuk ere aipatzen dira, baina izen-abizenik eman gabe, «behatzaile» baten erranetan bermaturik: Zuberoako «etxaldeen %30 segidarik gabe izanen dira epe laburrean», informatzaile anonimo horren arabera. Gaur egun, azken inkestaren arabera, Zuberoako etxaldeen %20an 60 urtez goitikoak dira laborariak.
Etxaldeen transmisioa ziurtatua denez jakiteko, inkestak egitea ez da egitura guztien eskuetan. Baina EHLGn joerak marrazten ahal dituzte, aitzineko urteetako bilakaeran oinarriturik. Zuberoako adibideari jarraiki, azken hamar urteetan etxaldeen %20 galdu badira ere, instalazioak 112 izan dira. Ipar Euskal Herrian plantatzen diren gazteak lurraldeen arabera kontzentratzen dira, gehiago edo gutxiago. Lurralderik dinamikoena, Iriarten erranetan, «Baxenabarre hegoaldea da, Garazi inguruetan». Zuberoan, Pettarrean gazte gehiago plantatzen da Basabürüan baino; eta Zuberoako etxaldeetan, Iriartek zehaztu duenez, «hamar etxaldetik sei dira arra hartuak».
EHLGko langileak, datuak emanik, azaldu du erronka dela etxalde kopurua mantentzea, etxalde batek sortzen dituen enpleguak eta ekoizpenen aberastasuna ere mantentzeko: «Guk sinesten dugu interes orokorra dela ahal bezainbat etxalde eta aktibitate atxikitzea, baina ez da legerik etxaldea etxalde geldi dadin. Erronka bat da segidarik ez duten laborari gehiago gogoetari lotzea: nola transmititu etxaldea».
Baigorriko gogoeta
Baigorrin, Paueko Laborantza Ganberak ukatu datuak biltzeko nahia gogoeta batetik abiatu zela oroitarazi du Iturburuak: «Kontseiluan pentsaketak egin ditugu, eta ohartu ginen ez garela kapable errateko zertan ziren Baigorriko etxaldeak transmisioari buruz. Diagnostiko bat nahi genuen egin, gogoetak hobeki finkatzeko gisan; bereziki, lurren transmisioei eta instalazioei begira». Diagnostikoa egiteko, azkenean, EHLGrengana jo zuten.
Orain lana egina da, eta transmisioaren datu batzuk ezagutuak dira: Baigorriko 79 etxaldeetatik hemeretzi, segidarik gabe dira, oraingoz; batzuetan, laborari horiek haurrak badituzte, baina, gazteegi direlako, ezin dute ziurtatu segida etxekoek hartuko dutenik. Susmatzen zituzten datuak dira gehienak, Iturburuak dioenez, baina segidarik gabeko hainbeste etxalderen zenbakia «geroari buruz ez da hain positiboa».
Positiboa da, aldiz, joan diren hamar urteetan 25 gazte laborantzan plantatu direla. Denak ez, baina gehienak mahastiekin, ardoa egiteko. «Bagenekien, baina hor zenbaki hori agertu da klarki», dio hautetsiak. Etxaldeen transmisioaz gogoetak eragitea dutenez xede, hor pista bat ikusi du Iturburuak; laborari ohia da hura, eta badaki hazkuntzan ari denarentzat ez dela bakantzak hartzeko lanik hoberena; mahastiekin, berriz, desberdina dela ziurtatu du: «Oraingo gazteek ez dute hori hain ontsa ikusten naski. Nahi dituzte asteburuak besteek bezala baliatu. Batzuk, berdin, behar dira bultzatu gustua har dezaten laborantzan, beste gisan. Ez dute esklabo izan nahi. Mahasgintzan edo fruitugintzan lana egiten da berdin, baina libroago zara».
Diagnostikoaren ondoko urratsa izanen da Baigorrin segida bermatua ez duten laborariak gogoetara bultzatzea, emeki-emeki. Heldu den asteartean etxalde baten bisita eginen dute, preseski Iturburuarena zena; aktibitatea utzi eta norbait plantatu zuen bere etxaldean. Ekainean, berriz, transmisioaren alde juridikoa ikertzea proposatuko dute.
Baigorriko Herriko Etxea lan horretan abiatu bada ere, jakina da laborantza, oro har ekonomia bezala, ez dela herrien eskumenetan sartzen. Halere, kontseiluan trenkatu zuten transmisioan laguntzeko zubi lana egiteko prest direla, Iturburuaren arabera: «Bistan da jendeak haien etxaldeei atxikiak direla, eta batzuek ez dute segidarik beren etxeetan, beren familian. Horri buruz sentsibilizatu eta lotura bat izan nahi genuke. Bistan da libro direla beren etxean nahi dutena egiteko, baina gu irekiak gara lotura egiteko haien eta plantatu nahi luketenen artean».
Euskal Herriko Laborantza Ganberan ere, beste eskala batean, lan bera egitea dute xede, Iriarten hitzetan: «Batetik, plantatu nahi duten gazteak errezibitzen ditugu eta laguntzen ditugu. Gero, etxean segidarik ez dutenak eta etxaldea utzi nahi duten batzuk etortzen dira guregana, gutxi badira ere. Ez dute irudikatzen beren etxaldea hustua, aktibitaterik gabe: segida bat nahi dute, absolutuki».
Hein tipiko urrats horiek kontzientzia pizte baten lehen keinuak dira, dena den. Baigorrin, laborantzaren inguruko gogoetaren jatorrian, herriko hiru ikastetxeetako jangeletan ematen dituzten elikagaien inguruko gogoeta bat izan zen, ohartu baitziren ez zela herrian baratzekaririk batere ekoizten. Transmisioaren inguruan egiten duten lanarekin, besteak beste, aitzinean ezarri asmo dute lur eremu murritzean baratzezaintza egin daitekeela, gazteen gogoa piztu dezakeelakoan. «Menturaz, batzuk plantatzen ahal dira horri buruz», trenkatu du Iturburuak.