Saregileen aspaldiko aldarrikapen bati oniritzia eman zion joan den astean Espainiako Senatuak: Arrantza Jasangarriaren eta Arrantza Ikerketaren Lege berrian, saregileei 0,15eko koefiziente murriztailea aplikatuko zaie, eta lehenago hartu ahal izango dute erretiroa. “Gutxi gorabehera, lan egindako hamar urteko, urte eta erdi lehenago hartu ahal izango dugu erretiroa”, esan du Marian Uribebetxeberria Euskadiko Saregileen Elkarteko lehendakari eta Getariako saregileak. Madrilen bertatik bertara jarraitu zuen bozketa. “2007an hasi ginen gaia mugitzen eta geure burua ezagutarazten, gure gremioa nahiko ezezaguna baitzen ordura arte. Baina 2007an pentsaezina zen hau lortzea”. 2015ean berriro egin zuten proposamena, baina berriro ezetz esan zieten. “Orain onartu egin digute, eta oso pozik gaude”.
Itsasoko langileek Gizarte Segurantzako erregimen berezi batean kotizatzen dute, eta arrantzaleei aspalditik aplikatzen diete koefiziente murriztailea, beren lanaren gogortasunagatik. “Honen bidez, guri ere aitortzen zaigu gure lana ere gogorra dela”, esan du Uribetxeberriak. Koefiziente murriztailea aplikatuta erretiroa hartzeko moduan egon arren, nahi duenak lanean jarraitzeko aukera ere izango du.
Getarian ez ezik, Hondarribian eta Orion ere badaude saregileak, eta haiek ere pozik hartu dute neurria. “Kostata izan da, urteak eman ditugulako hau eskatzen; kontent gaude”, esan du Olga Kanpandegi Hondarribiko saregileak. Baita Idoia Moreno Orioko saregileak ere: “Berandu, baina iritsi da azkenean”.
Erretiro adinera gerturatzen ari dira Gipuzkoako saregileetako asko, eta onartu berri duten legeari esker, zenbaitek berehala amaituko dute beren lan ibilbidea.
Horrek are gehiago bistaratzen du aspaldiko beste kezka bat: errelebo falta. Bat datoz hiru saregileak: gazteek ez dute lanbidean hasi nahi. Lana badagoela nabarmendu dute; are gehiago, iritsi ezinda ibiltzen direla sarri. “Orion flota ez da lehen adinakoa, baina mantentzen da. Gu, berriz, gero eta gutxiago gara”, azaldu du Morenok. Zazpi saregile daude Orion. “Ez dakit lehen zenbat ginen, baina dezente gehiago”. Getarian, garai batean berrogeiren bat behintzat bazirela esan du Urribetxeberriak. “Orain, hamalau gara. Ni naiz gazteenetakoa, eta 57 urte ditut, eta flota ez da gutxitzen ari”. Hamalau dira Hondarribian ere. “Baina batek 63 urte ditu, eta koefiziente murriztailearen neurri honi esker, erretiroa hartzeko moduan izango da %100 kobratuz”, kontatu du Kanpandegik.
Langile autonomoak
Hein batean, normaltzat ere jotzen dute gazteek saregile hasi nahi ez izatea. Langile autonomoak dira, eta egiten duten lanaren arabera kobratzen dute. “Soldatari begira, ziurtasunik ez dugu. Lana dagoenean, ondo, eta ez dagoenean, ez duzu kobratzen. Gaur egun, ezin zara inora joan horrekin, soldata finko bat behar da etxean”, uste du Hondarribiko saregileak.
“Horrek bultzatzen du jendea atzera”, gaineratu du Orioko Morenok. Getariara joan behar izaten dute gehienetan lanera Orioko saregileek. “Aterperik gabeko lana Getarian egiten dugu. Egunero joan-etorrian ibiltzen gara. Arrain salmenta ere han dute ontziek, eta erosoagoa da haientzat. Arraina saldu bitartean ateratzen dizkigute sareak”. Zenbait konponketa, ordea, Orion bertan egiten dituzte, “aterpean”.
Uribetxeberria Getariako saregileak kontatu du portu bakoitzean baldintza ezberdinak dituztela hitzartuak. “Nik, adibidez, konpromiso handiagoa dut ontzi jakin batekin. Patroiekin hitz eginda gaude saregileok”. Aurrena, ontzi jakin batera jaisten da saregile bakoitza, eta, hortik aurrera, deitu ahala joaten dira besteetara. “Hori Getarian; beste herri batzuetan ez da hala gertatzen”.
Uribetxeberriak uste du baldintza aldetik lehen baino hobeto daudela. “Lehen, ez zen diru askorik irabazten, osagarri bat zen gure soldata”. Azaldu du emakume askok haurren zaintza eta lana uztartu ahal izateko aprobetxatzen zutela. “Umeak eskolan zeuden orduetan lan egiten zenuen, eta ez bazinen etortzen, ez zen ezer gertatzen, asko ginelako. Errazago zen lana ateratzea”. Esan duenez, orain, hamalau saregile izanda, lana asko handitu zaie, eta presa handiagoarekin ibiltzen dira. “Baina gaur egun ezin da esan ez dela dirurik irabazten; ondo lan egiten dugu”.
Udaberrikoa da sasoirik fuerteena saregileentzat, arrantzaleak antxoatara eta berdeletara ateratzen direnean. Lehen, asteburuetan ere lan egiten zuten Getarian; orain, larunbateko 14:30 arte aritzen direla kontatu du Uribetxeberriak. “Hori udaberrian, bestela larunbatetan ez dugu lanik egiten. Gaur [astelehena], adibidez, 09:00etarako etorri gara lanera, larunbateko gauza bat amaitu gabe genuelako. 12:30ean bazkaltzera joan gara, eta 14:00etan jaitsi gara berriz, 19:00 arte”. Lan asko badago, 21:00 arte geratzen dira. “Gehienez, 09:00tatik 21:00etara”. Aste lasaiagoetan, lokal barruan aritzen direnean, 09:30etik 12:30era eta 14:30etik 19:00etara izaten dute ordutegia.
Lan fisikoa
Lanak baduela bere konplikazioa adierazi dute. Alde batetik, lan fisikoa delako. “Gogorra da. Sareak ere gero eta handiagoak dira, pisua hartzen dute, eta eskuek, bizkarrak eta lepoak sufritu egiten dute”, esan du Kanpandegik. Horrez gain, saregileena artisau lana da guztiz. “Nik hogei urte daramatzat honetan, eta oraindik ikasten ari naiz”, dio Morenok. Kontatu du makina bat eraman zietela behin, probatzeko. “Baina ez zuen funtzionatu. Ez dago ezer asmatuta guk egiten dugun lana egiteko”.
Itsasoarekin zerikusia duten familietakoak izan ohi dira saregile gehienak. “Nire koinatuak ontzi bat du, eta haren amak irakatsi zidan niri sareak josten”, esan du Morenok. Hori ere aldatzen ari dela zehaztu du. “Gurekin hasi diren azken hiru saregileek ez dute inolako loturarik itsasoarekin. Saregile ikastaroan izena eman zuten, gustatu, eta horrela hasi dira”.
Uribetxeberria, adibidez, Legazpikoa da. “Uda bat pasatzera etorri nintzen Getariara, eta hemen geratu nintzen”. Saregile lana “izugarri” gustatzen zaiola nabarmendu du. Besteak beste, itsasotik gertu lan egiteko aukera eta arrantzaleekin duten harreman ona aipatu ditu. “Lan guztiek bezala, baditu bere gauzak, baina nik guztiak animatuko nituzke saregile izatera”.
Ines Baigorri ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteko zuzendariak aitortu duenez, lehenago ere gertatu izan zaie litro gehiegi ekoitzi eta merkaturatu ezinik ibiltzea, «ziklikoa» izaten baita hori; baina ohartarazi du aldea inoiz ez bezalakoa dela oraintxe: «Biltegietan dagoen stocka ikaragarri handia da, eta ez gara gai saltzeko». Gaur-gaurkoz, Errioxa sor-markako upategiek 937 milioi litro dituzte biltegietan pilatuak.
Krisia eragin duten arrazoiak «bat baino gehiago» direla nabarmendu du, baina, sor-markako kontseilu arautzailearen «erabaki okerrak» jarri ditu bereziki jomugan elkarteak. Baigorriren hitzetan, zuzeneko eragina izan du sor-marka bezero jakin bati bideratu izanak; zehazki, «prezio txikiagoak» nahi dituztenei. Halaber, azken urteetan mahasti kopurua ere «esponentzialki» handitu dela salatu du, eta gaitzetsi mahastizain txikien, ertainen eta handien arteko desoreka ere «gero eta nabarmenagoa» dela.
UAGA Arabako Nekazarien Elkarteko Jesus Bauzaren hitzetan ere, krisia ez da kolpetik sortu: «Ohartarazi genuen egoera hau etorriko zela». Mahasti kopuruan egin du azpimarra, batez ere. Izan ere, haren ustetan, azken urteetan gehiegi landatu dira, eta inoiz baino gehiago daude orain. «Mahasti hektarea gehiegi dago, eta urtetik urtera kopurua haziz joan da. Egin kontu: 1985. urtean 40.000 hektarea inguru genituen, eta 2020an 66.000 pasa ditugu. Ekoizpenean izan den aldea izugarria da».
Azaldu du, dena den, desoreka hori handitzen lagundu duten kanpo faktoreak ere izan direla: COVID-19aren pandemia, ekoizpen gastuak garestitzea, ekonomiaren egoera bera… Eta ohartarazi du horrek guztiak ardoa edateko modua aldatu egin duela. «Kontsumitzaileen ohiturak aldatu egin dira, eta horrek ere ez du laguntzen. Ardoaren kontsumoaren etorkizuna gero eta konplikatuagoa da». Espainian bakarrik, ia %9 jaitsi zen ardoaren kontsumoa iaz, esaterako.
Argi gorriak
Egoera horrek argi gorriak piztu ditu sektorean, eta ezinbestean neurriak hartu beharrean izan dira arduradunak. Izan ere, Arabako Errioxako upategien arazoa horren handia ez bada ere —upategiak txikiagoak dira, eta ekoizten dutena saltzen dute gehienetan—, biek ala biek argi dute modu batera edo bestera denei eragingo diela krisiak. Baigorri: «Handiari kolpetik eragiten dionean, gu atzetik goaz». Eta, katean, halaber, mahastizainak.
Astelehenean egin zuen, bada, Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileak neurriak adosteko bilera. Erabaki zuen, besteak beste, datozen bi urteetan ekoizpena murriztea. Hala, 2023ko eta 2024ko mahats bilketen errendimendua %90era jaitsiko dute mahats beltzaren kasuan, hura izaten ari baita gehien kaltetua salmentei dagokionez.
ABRAko zuzendariaren hitzetan, ordea, ez da nahikoa, eta ez du arazoaren erroa konponduko. «Mahats bilketa pixka bat murriztu da, baina oso gutxi». Bereziki kritiko azaldu da jatorri izenik gabe eta kalifikatu gabeko ardoa, mahaiko ardoa esaten zaion hori egiteko baimenduko den mahats kopurua soilik %1 jaitsiko delako. «Ez du zentzurik gure upeltegiak hustea beste upeltegi batzuk betetzeko gero, eta merkatua jada kalifikaziorik ez duen ardoa merkeago batekin saturatzeko, geure buruari lehia eginez. Arazoa alde batetik bestera pasatzea dela uste dugu», adierazi du.
Bat dator Bauza ere: «Ezin dugu hori onartu». Ekoizpena are gehiago txikitzea proposatu du UAGAk ere, baina bilketa murriztu ordez, mahatsaren eraldaketaren kopurua jaistea nahiko luke. Izan ere, kasu horretan, mahastizainek jasango luketen kaltea txikiagoa litzateke. «Biltegiak husten ez baditugu, ezingo ditugu lehengai berriekin bete. Eta lehengaia ez jasotzeak mahastizainari eragingo dio zuzenean».
Destilazioa, irtenbide ona
Aldiz, Bauzak egoki iritzi dio aurreko urteetako ardoa destilazio bidez murrizteko aukerari. «Positiboa da», adierazi du, ardoa merkatutik «desagerraraziko» lukeelako. Alkohola bereiztean datza destilazioa, izan ere, gero industriarako edo kosmetikarako osagarri bilakatzeko. Dena den, prozesu garestia da, ardogileek ere ekoizpen gastuak ordaindu behar dituztelako.
Baigorriren iritziz ere, irtenbide egokia da destilazioa. Proposamen hori egin zion ABRAk kontseilu arautzaileari ere: 30 milioi litro destilatzea. Hala egin zuten 2021ean ere izurritearen ondorioz saldu gabe geratu zitzaien ardoarekin. Eusko Jaurlaritzaren laguntzari esker egin zuten orduan Arabako Errioxako upategiek eta txakolindegiek, hain zuzen ere. «Errepikatu ahalko ote dugu!».
Kontseilu arautzaileak laguntza eskatu zien erakundeei, eta Baigorrik adierazi du ari direla Jaurlaritzarekin hizketan dagoeneko. Gobernuko iturrien arabera, ordea, oraingoz ez dago aurreikusita; egoera aztertu beharko litzateke aurrena.
Nolanahi ere, ABRAko zuzendariak aurrera begirako neurriak hartzea galdegin du: mahastiak kentzea, esaterako. «Noski, ezin da goizetik gauera aldatu dena. Baina txipa aldatu behar da, eta, gutxienez, aukera posible guztiak aztertu behar dira».
Jokoan zer zegoen ikusita, arriskatu egin nahi zuten gobernuko batzuek, baina ez Macronek. Ezezko batek finantza merkatuetan eragin zezakeen astinduaz kezkatuta zegoela adierazi zien ministroei. Jakin arren herritarren sumindura koska batzuk igoko zela, eta ordura arte baketsua izan den protesta indarkeriaz tinda zitekeela. Eta hori ari da gertatzen.
Zentsura mozioak, bihar
Oposizioak bi zentsura mozio aurkeztu ditu gobernuaren aurka, eta bihar arratsaldean aztertuko ditu Frantziako Asanbleak. Lehenengoak, RN Batasun Nazionala eskuin muturreko alderdiarenak, ez du aurrera egiteko inolako aukerarik, Nupes ezkerreko koalizioak jada iragarri duelako ez duela bozkatuko.
Aukera gutxi batzuk gehiago ditu LIOT taldearenak, «asmo transbertsalarekin» egindakoak. Korsikako hiru diputatu abertzaleak, Bretainiako diputatu erregionalista bat eta zentrista batzuk biltzen dituen talde txiki horren mozioaren aldeko botoa emango dutela jakinarazi dute ezkerrak eta eskuin muturrak. Baina horiekin guztiekin ere ez dira beharrezkoak diren 287 diputatuetara iristen. Ezinbestekoa dute LRko 30en bat diputatuk ere babestea, eta jendaurrean lauk bakarrik iragarri dute babestuko dutela.
Ulergarria da LRkoen ezezkoa. Batetik, erreformak alderdiaren izena —edo haren buruzagitzarena behintzat— idatzita darama, haren eskaeretako batzuk onartu dituelako gobernuak. Baina bada beste arrazoi alderdikoiago bat: zentsura mozioak arrakasta izango balu, eta ordezko gobernu baterako gehiengoa osatzerik ez balu, legebiltzarrerako hauteskundeak aurreratzera eraman dezake Macron. Eta orain bozetara joateko interes bakarra RNk dauka, eta ezkerrak, agian, bere batasun ahula sendotzeko gai izango balitz. LRri doi-doi kontrakoa interesatzen zaio: Macronen inguruko egoera usteltzea, gero haren aurrean galdutako botoak berreskuratu ahal izateko.
Eta hori da, hain zuzen ere, gerta daitekeena. Herritarrekin eta sindikatuekin etsaituta, kapital politikorik gabe, aliatuen faltan, parlamentuan ezer aurrera ateratzeko gehiengorik gabe… Lau urte asko dira politikan, baina egoerak ez dauka itxura onik Macron bakartuarentzat. Lehen ministroa aldatzen saiatzea da aukeretako bat. Bornek berak onartu zuen ostegunean presidentearen «fusiblea» dela eta hura estu izatearen prezioa agian berak ordaindu beharko duela. Baina horrek nekez aldatuko du egoera, Macronen jarrera delako oztopoa. Gobernatzeko «molde berriak» agindu zituen bigarren agintaldiaren hasieran, baina horrek aurrez aurre egiten du talka presidentearen izaerarekin —zuzen ari dela uste du— eta bere agintaldirako jarri zuen xede nagusiarekin: agindutakoa bete zuen presidentea izatea, kosta ahala kosta.
Konstituzionala eta erreferenduma
Zentsura mozioak aurrera egingo ez balu ere, oraindik badaude beste bi aukera erretretaren erreforma indarrean ez jartzeko. Nupesek iragarri du Auzitegi Konstituzionalera eramango duela, hura parlamentuan eztabaidatzeko gobernuak baliatutako prozedura eztabaidagarria dela eta. Gainera, ekinaldi partekatuko erreferendum bat sustatzen ari da: 185 diputaturen botoa eta 4,7 milioi herritarren sinadura (hautesleen %10) bilduz gero, erreferenduma egin beharko da gaiari buruz.
Zuen txostenean ondorio hauek irakur daitezke: «Hego Euskal Herriko metabolismo ekonomikoa hilgarriro zaurituta dago». «Ezinezkoa izango da etorkizun hurbilean mantentzea». «Esparru kapitalistaren barruan ez dago irtenbiderik». Oso diagnostiko katastrofikoa dirudi.
Kapitalismoaren bilakaera bera da katastrofikoa. Diagnostiko honek inguruko edozein ekonomiarentzat balio dezake, baina hemen ere ondorio horietara iritsi gara datuen analisia egin eta gero. Dena den, euskal ekonomiaren gaur egungo metabolismoaren amaierak ez du zertan hondamendi bat eragin. Hasiera bat izan daiteke sistema justuago eta demokratiko batera igarotzeko.
Euskal ekonomiaren oinarriak zerbitzuak eta industria dira. Zuek, aldiz, proposatzen duzue «trantsizio konplexu baina presazko bat hastea nagusiki landa eremukoa izango den gizarte baterantz». Trantsizioa baino gehiago ez al da iraultza bat?
Bai, baina saihetsezina, desiragarria eta egingarria da.
Eta borondate nahikorik ba al dago horretarako?
Egia da gizartea ez dagoela prestatuta, eta argi dugu ez dela egun batetik bestera gertatuko, mailakatua izango dela. Baina prozesua definitu eta martxan jarri behar da, eta horrek politika jakin batzuk eskatzen ditu.
Nola hasi beharko litzateke?
Industria gutxituz eta eraldatuz. Euskal Herrian, ezbaian jarri behar da autogintzaren moduko sektore handien aldeko apustua. Horrek ez du esan nahi Iruñeko Volkswagen edo Gasteizeko Mercedes itxi behar direnik. Baina sektorearekin loturiko hainbat enpresa itxiko dira. Horietako asko dagoeneko arazoekin dabiltza. Azkenean, nahi ala nahi ez, oso denbora gutxi barru, autogintzaren sektorea gaur egun denaren zati txiki bat baino ez da geratuko Euskal Herrian.
Ezinezkoa al da industria garbiago bat?
Gaur egungo tamainan, ez. Adibidez, industria hori elikatzeko lur eremu handiak behar dira, haize errotak edo eguzki panelak jartzeko. Gainera, materialen aprobetxamendu handia behar da, eta Euskal Herriak ez du gaitasun teknikorik eta energetikorik horretarako. Horrek guztiak ez du esan nahi Euskal Herrian ezin denik industriarik egon, baina ezinbestekoa da gutxitzea eta moldatzea. Ekoizpen kate globaletatik kanpo dagoen industria bat ere garatu daiteke, tokikoagoa eta dibertsifikatuagoa; adibidez, altzariena eta elikagaiena. Baina gauza bat argi dago: Euskal Herrian ezingo zaio eutsi orain arte ezagutu den industria ereduari. Barneratu behar da garai hori amaitu dela.
Elikaduraren sektorea indartu behar dela diozue, eta lanpostu asko sor daitezkeela. Baina, Nafarroan salbu, pisu eskasa du. Nola egin daiteke aldaketa hori?
Pisu eskasa du diruaren aldetik, baina izugarria estrategikoki. Gure bizitzaren oinarria da elikadura. Ekonomia gure beharretara egokitu behar dugu, eta ez alderantziz. Sektore agroekologikoa funtsezkoa da larrialdi ekologikoari aurre egiteko, karbono isuriak murrizteko. Gainera, lehen sektorean errazagoa da energia berriztagarriak erabiltzea eta trantsizioa egitea.
Zuek aipatzen duzuen desindustrializazioak ondorio larri batzuk eragin ditzake: adibidez, milaka lanpostu galtzea eta zerga bilketa murriztea, eta erakundeek baliabide gutxiago izatea, besteak beste, gizarte politikentzat.
Horregatik diogu datorrenari aurrea hartu behar zaiola. Industria ezinbestean gutxituko da. Horren aurrean, hiru hitz gako daude: lanaren banaketa, aberastasunarena —beste zerga politika bat—, eta burujabetza ekonomikoa, zeina gure beharrak asetzeko gai izango den inguruko baliabideak erabilita.
Ez al da oso epe luzerako planteamendu bat?
Ez. Aurrean ditugun erronkak gainean ditugu jada: bi urte daramatzagu energia-hornidura arazoez hitz egiten. Erregai fosilen erauzketan maximoetara iritsi gara, eta beste lehengai batzuekin arazo handiak daude eta sortuko dira. Shock egoeretan, bi aukera daude: geldirik geratu edo erreakzionatu. Pandemian ikusi genuen gauza batzuk egin daitezkeela: osasuna ekonomiaren aurretik jarri genuen, eta horrek agerian utzi zuen produkzioaren zati handi baten beharrik ez dugula. Ikusi zen beste era batera bizi gaitezkeela. Egia da aldaketa handia dela, baina uste dut gaur egungo krisi egoerak bizkortu dezakeela.
Erakundeak bultzatzen ari diren green deal politiken artean eta zuek proposatzen duzuen desazkundearen artean, ez dago erdibiderik?
Elkarrekin bizi gaitezke, baina oinarri batzuk ezarrita. Gainera, eztabaidak begirada estrategikoa aberastu dezake, demokratizatu. Irtenbidea ez da green deal ala desazkundea. Errealitatea askoz ere konplexuagoa da, eta iragarri ezina.
Zein dira gutxieneko horiek?
Energia berriztagarri batzuen mugak mahaigaineratu behar dira. Parke horien inguruetan bizi diren herritarrei eragiten dizkieten kalteak neurtu behar dira, baita azpiegitura horien eraginkortasuna ere, ez baitute nahikoa energia sortuko gaur egungo metabolismo ekonomikoari eusteko. Gainera, aztertu behar da zer neurritan diren jasangarriak azpiegitura horiek; alegia, zer energiarekin ekoizten diren eta zer materialekin. Hori guztia mahaiaren gainean jarri ondoren, ondorioa argia da: energia kontsumoa murriztu behar dugu, eta benetan berriztagarriak diren teknologiak erabili behar ditugu. Zenbat eta nola, horretaz hitz egin behar da.
Eztabaida batzuk gatazka iturri bihurtu dira, eolikoekin loturiko egitasmo batzuk gelditzeraino, adibidez. Ezer ez egitearen kostua ere neurtu beharko litzateke?
Trantsizio epe honetan, egon daitezke nolabaiteko inpaktu ekologikoa izan dezaketen egitasmo onargarri batzuk. Gainera, elementu positibo batzuk sar daitezke: azpiegitura horien kontrol demokratikoa indartzea edo lortzen diren etekinak modu justuagoan banatzea. Arazoa da gaur egun ez dela horrela egiten; enpresa handien berriztagarri hiperteknologikoak izugarri hedatzen ari dira, eta burbuila bat sortzen ari da. Horren aurrean, logikoa da kontrako jarrerak gogortzea.
