Herriko ostatuarekin batera, janari denda herri txiki gehientsuenetan egoten da. Herritarrek, normalean, ez dute han egiten asteko erosketa handia, baina estimatzen dute herrian bertan ere izatea halako komertzio bat. Askotariko kudeaketa ereduak dituzte.
Igeldo (Donostia)
Gipuzkoako herri gehienetan bezala, Igeldon (Donostia) ere bazuten nekazaritza kooperatiba bat. 1910. urtearen bueltan sortutakoa zen, eta 1998ra arte egon zen martxan. “Ikusita lehen sektorearen egoera eta kooperatibak berak ere aurrera egiteko zailtasunak zituela, garai hartan erabaki zuten etenaldi egoera batean uztea kooperatiba”, azaldu du Eneko Dorronsoro Igeldoko Kooperatibako (Iko) bazkideak. 2018an, ordea, taldetxo bat bildu, eta kooperatiba suspertzea erabaki zuten. Denda irekitzeari eman zioten lehentasuna, eta 2020tik dago martxan.
Dorronsorok azaldu duenez, lehenik eta behin kooperatibaren eraikina konpondu behar izan zuten, egoera txarrean zegoelako ordurako. “Herrian zabaldu genuen proiektua, eta bazkidetza ere ireki genuen, herritarrak kooperatibaren parte izateko”. Hain zuzen ere, Dorronsororen esanetan, “herri kooperatiba bat” izatea da helburua.
Ehun bazkide baino gehiagok egin zuten bat hasieratik, bai nekazaritza munduan lan egiten dutenek, bai lehen sektorearekin loturarik ez dutenek. “Bultzada handia eman zuten herritarrek, horrelako proiektu baten beharra ikusten baitzuten”. Kooperatibak bere gain hartu zituen eraikina zaharberritzeak eta denda irekitzeak ekarritako gastuak. “Bazkideen ekarpenekin, kuotekin, mailegu bat eskatuta eta abar egin dugu aurrera. Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza deialdi batera ere aurkeztu ginen, eta hori izan da jaso dugun laguntza bakarra. Gainerakoa herritik egindako lanari esker lortu dugu”.
Bazkide direnek hainbat lehentasun eta betebehar dituzte, baina bazkide izan gabe ere egin daitezke erosketak dendan. Gaur egun, gainera, Igeldon dagoen saltoki bakarra da. “Denda txiki bat egon izan da, baina azken urteetan hala zebilen, oraintxe norbaitek irekitzen zuen, gero itxi…”. Gertu dute Donostia, eta igeldoar gehienek han edo inguruko beste herriren batean egiten dute lan. “Ondorioz, erosketak kanpoan egiteko ohitura egon da, eta denda txiki horien bizitza ez zen erraza. Gure kasuan, konpromisoa eskatzen saiatu gara, bazkidetzaren bidez eta abar”.
COVID-19aren pandemia garaia zen denda ireki zutenean, eta hasieran uste baino askoz jende gehiago izan zuten, egoerak ere gertutasuna bultzatzen baitzuen. “Orain egonkortzen ari da. Gainean egon behar dugu, jendeari gogorarazteko dendak ez badu funtzionatzen hutsune handia sortzen dela”. Inguruko ekoizleen produktuak saltzen dituzte dendan, helburuetako bat baita tokiko nekazaritza bultzatzea, baina egunerokoan behar izaten diren bestelako gauzak ere eskura daitezke: garbiketakoak eta beste. “Kooperatibari jarraipena emanez, baserrirako produktu batzuk eta animalientzako pentsuak ere baditugu”.
Dendaren proiektua lantzen hasi zirenean, beste herri batzuetako egitasmoak ere aztertu zituzten. Esaterako, Oiartzungo Labore kooperatibako kideek asko lagundu dietela esan du Dorronsorok, baina nabarmendu du tokian tokiko beharretara egokitzea dela komenigarriena. “Toki batean funtzionatzen duena, agian, ez da egokia beste batean. Guk oso argi izan dugu gure egoerara egokitu behar genuela”.
“Nahi dugu ez izatea soilik janari denda bat, baizik eta jendea elkartzen den tokia”, esan du Kontxi Rodriguezek Itsasondon duten dendari buruz. Udalaren lokal batean, emakume batek izan zuen denda hogei bat urtez. Hura uztera zihoanez, berriro esleipena atera zuen udalak. Bi proiektu aurkeztu zituzten, eta Rodriguezek beste kide batzuekin batera egindako proposamena hautatu zuten. Martxoan bete ziren bi urte denda hartu zutenetik. “Herriko denda irekita mantendu nahi genuen, lan duinekin, eta bestelako ideia batzuk ere bildu genituen proiektuan”.
Kooperatiba bat osatu zuten hiru pertsonaren artean, eta beste langile bat ere hartu zuten. Gaur egun, bi kideren artean kudeatzen dute. “Gure helburua beti izan da herrian antolatzen diren ekintzetan guk ere parte hartzea”. Esan du tabernarekin batera denda dela herriko erdigunea. “Demagun, autobus bat antolatu behar dela ekitaldiren batera joateko. Dendan eta herriko tabernan jartzen da izena emateko zerrenda”. Herritarrak elkartzeko eta beren zalantzak eta ideiak adierazteko gunetzat dauka denda. “Oso gertuko harremana dugu udalarekin, eta herritarrek kontatzen dizkiguten kezkak transmititzen dizkiogu”.
Udalaren jabetzako lokal banatan daude bai denda, bai taberna. “Alokairu bat ordaintzen dugu, baina alokairu sinbolikoa da. Hozkailua izorratu zitzaigunean ere, udalak jarri zigun; nahiz eta guk hau utzi, gure ondoren etorriko denak erabiliko baitu”. Erraztasunak badituztela onartu arren, Rodriguezek esan du dendaren erantzuna neurri berekoa dela. Egunero irekitzen dute: astelehenetik ostiralera, 08:00etatik 19:00etara; eguerdietan ere ez dute ixten, eta “hori asko eskertu du jendeak”; asteburuetan, berriz, 08:30etik 12:30era egoten da zabalik. “Bi langile gara, eta bakoitzak asteburu bat egiten du jai, baina hamabi egunez jarraian lan eginda”.
Kontatu du denetik saltzen dutela: fruta, barazkiak, esnekiak, plater prestatuak, edariak, izoztutako produktuak, kontserbak, drogeriako produktuak… “Eta noski, gozokiak, gominolak, pipak eta halakoak”. Rodriguezen esanetan, gertuko hornitzaileekin lan egiten saiatzen dira; adibidez, esnekiak eta arrautzak lortzeko. “Herri handiago batean hiru dendatan egoten diren gauzak hemen toki bakarrean ditugu”.
Herritarrek eskertzen dute herrian denda bat izatea, eta gustura daude dendaren arduradunak ere, baina Rodriguezek azaldu du ez dela erraza herri txiki batean aurrera egitea. “Ikusten duguna da jendeak erosketa handia supermerkaturen batean egiteko ohitura duela. Eta hona ogia, fruta, azken unean falta zaien zerbait eta halakoak erostera etortzen dira. Oraindik ez dugu lortu jendeak hemen egitea erosketa handiak; batzuek egiten dute, baina gutxi dira horiek”.
Bi urte daramatzate negozioan, eta esan du tokatu zaien garaia ere ez dela errazena izan. “Aurrena, pandemia, eta, gero, Ukrainako gerrarekin, prezioen gorakada”. Alde horretatik, desabantaila dutela dio. “Txikizkako merkataritzan aritzen gara gu, eta ezin ditugu jarri supermerkatu handien marjinak”. Hala ere, ilusioz jarraitzen dute, eta badituzte zenbait ideia. Proiektua aurkeztu zutenean, kooperatiba herriari zabaltzea zen asmoetako bat, nahi zuena bazkide-erosle egiteko, eta, era horretan, gehiago inplikatzeko. “Oso gustura gaude, baina gusturago egongo ginateke jendea pixka bat gehiago inplikatuko balitz erosketak hemen eginez”.
Ereñotzu (Hernani)
Hernaniko erdigunetik sei kilometro ingurura dago Ereñotzu. Urte askoan dendarik gabe egon ostean, duela lau urte, auzo udalaren ekimenez, lokal bat hartzea, hura egokitzea, eta haren ustiapena adjudikatzea erabaki zuten, gehienez lau urterako. Amaitu da epea, eta abian da hurrengo kudeatzaileak hautatzeko prozesua. Izan ere, dendaren balorazio “oso ona” egin du auzo udalak. “Lehen, edozein txikikeriagatik Hernanira joan behar izaten genuen, eta, orain, eskura dugu behar duguna. Bizitza handia eman dio Ereñotzuri”, esan du Jon Susperregi auzo udaleko kideak.
Dendaren aurretik, tabernarekin egin zuten proba. “Hainbat urtez, hiltzen bezala joan zen Ereñotzu. Orain dela urte batzuk, ordea, etxe berriak egin zituzten, eta, ondorioz, auzoa berritzeko aukera azaldu zen. Horrek gutxieneko baldintza batzuk lortzea eskatzen zuen”. Biltzeko tokirik ez zutela ikusita, taberna bat irekitzea erabaki zuen auzo udalak. Lokal bat alokairuan hartu, eta esleitu egin zuen. “Duela hamar urte inguru izan zen hori, eta oso ondo funtzionatu izan du. Ondoren, gauza bera egin da dendarekin, baina lokala erosita”.
Lehen taberna izandako lokal batean dago. Auzo udalak berak ordaindu ditu haren gastuak, baita dendarako beharrezko diren gailuenak ere. “Norbaitek bere gain hartu beharko balitu lokalaren gastuak, makineriarenak eta abar, zaila izango litzateke bideragarria izatea. Auzo udalarentzat ere gastu handia izan da, dena berria jarri behar izan delako, baina ondo atera da”.
Supermerkatu txiki bat da Ereñotzuko denda. “Eta ez dagoen zerbait nahi izanez gero ere, dendariari eskatu, eta ekartzen saiatzen da. Halako gauzak ditu gertutasunak”. Astelehenetik ostiralera, goizez eta arratsaldez irekitzen dute, eta larunbatetan goizez bakarrik. “Hasieran, jende gutxixeago ibiltzen zen, baina konfinamendu garaian, izugarri igo zen jende kopurua, eta batzuek erosketak han egiteko ohitura hartu dute”. Susperregiren esanetan, “erosoa” da denda Ereñotzun bertan izatea. “Bestela, Hernanira joateko, autoa hartu behar izaten dugu, aparkatzeko komeriak izaten dira, eta denbora asko galtzen dugu alferrik”.
Lizitazio berriaren oinarrietan jartzen duenez, hurrengo kontzesioa bi urtekoa izango da, eta, bi aldeak ados badaude, beste hiru urtez luzatzeko aukera izango da, urteka. Ereñotzuko denda zerbitzua ustiatzea, eta paketeak jasotzea eta eskaripeko zerbitzuak eskaintzea eskatuko zaio kontratua lortzen duenari.
Sartu aurretik, argi dauka zertara doan: “Arraina behar dut; ea zer ekarri duten. Antxoa merke badago, ale batzuk erosiko ditut. Fruta atzo eroan nuen, eta datorren astera arte badut etxean”. Maria Pilar del Pino Bilboko Zazpikaleetan bizi da, eta sarri joaten da Erriberako merkatura. “Niretzat bakarrik kozinatu behar dudanez, ez dut aparteko gutiziarik erosten. Aspaldi hil zitzaidan senarra, eta alargun pentsioarekin ezin dut gastu handiegirik egin”. Ahalegintzen da eskaintzak aprobetxatzen, baina ez dute asko baldintzatzen. Joan den hiletik, eguaztenetan, Erriberako 30 postutan produktu bat merkatzen dute. Batez beste, %20 jaisten dute prezioa. “Komeni bazait, aprobetxatzen dut. Baina beti ez dute izaten nik gura dudana”. Del Pinok gutxi inprobisatzen du erosketak egitera doanean.
Janire Sanarriagak arrandegia du merkatuko goiko solairuan. “Zapo beltza aukera dut gaurkoan: 9,90 euroan ipini dugu; 14,80 euroan izan dugu”. Goizean erabakitzen du zer merkatuko duen: “Mercabilbaon ikusten ditugu prezioak: zer eros dezakegun guk merkeago, hura aukeratzen dugu eskaintzeko”. Normalean ere egiten dituzte horrelakoak Erriberako merkatuan, baina Asteazkenetako Saskia programarekin kontsumitzaileei bermatu gura diete eguaztenero zer edo zer merkeago topatuko dutela. “Supermerkatuak aspaldi hasi zituzten inflazioari eta prezio garestiei aurre egiteko kanpainak. Hori ikusita bururatu zitzaigun kanpaina hau”, azaldu du Iñaki Herrerak. Beheko solairuan duen fruta eta barazki postuan, bainak ipini ditu merkatuta: 2,98 euroan saltzen du kiloa, baina, eguaztenetan, 2,38 euro eskatzen ditu.
Eguaztenak aukeratu dituzte mugimendu gutxien izaten duten asteguna izaten delako. Merkatuaren egoeraz berba egiterakoan, saltzaileak ez datoz bat. Batzuek diote martxa onean dabilela merkatua, nahiz eta aitortu Aste Santu ostean beherakadatxoa izan dutela. Oro har, beti kostatzen zaie oporraldiak pasatutakoan berriro normaltasunera itzultzea. Beste batzuk, berriz, ezkorrago daude. Merkatuko negozio batzuk biltzen dituen elkartea dago, eta hango kide direnek ipini dute martxan Asteazkenetako Saskia. Elkarteko kide ez den saltzaile batekin ere egin du berba Bizkaiko Hitza-k; ez du izen-abizenik eman gura izan, ez duelako harreman onik elkarteko buruarekin. Kontatu du gero eta jende gutxiago joan ohi dela Erriberara. “Begiratu ingurura: hemen dabiltzanen ia erdiak oporretan etorri direnak dira. Horiek fruta erosiko dute, agian, baina kozinatzeko ezer gutxi, batez ere hoteletan ostatu hartzen dutenak dira eta”. Une hartan, azalpenak ematen zizkien gidariak lagunduta merkatua ezagutzen zebiltzan hogei bat laguneko hiru talde zeuden. Argazkiak egiten zizkieten postuei. “Hemendik aurrera, uda pasatu artean, horrelako asko ibiliko dira hemen”.
Basauriko Lourdes Fernandezek ere ezkor ikusten du etorkizuna. Astean bizpahiru egunetan etortzen da Bilbora, erosketak egitera. “Dena dago garesti, eta inflazioa asko nabaritzen da. Baina kalitatearen eta prezioaren arteko oreka ona topatzen dut hemen. Kalitate bera duten beste toki batzuetan baino merkexeago eros dezaket”. Merkatua “triste” topatu duela aitortu du. “Harategian zegoen ezagun bati esan diot: ‘Ikusi duzu zenbat dabiltzan begira, ezer erosi barik?’. Ez da gaurko kontua, edo azken hilabeteetakoa: aspalditik igartzen da”. Fernandezen arabera, “jende gazteak” dituen ordutegiak eta merkatukoak ez dira bateragarriak. Merkatuan erosten dabiltzan gehienak pentsiodunak dira.
Javier Hernandoren iritziz, ordutegia ez da arazo bakarra. “Bikote gazte batek, haur bat edo bi baditu, ezin ditu hemen egin erosketak. Garestiegia da”. Duela urtebete alargundu zen Hernando, eta, kontatu duenez, pentsio “duina” du, “ondo bizitzeko lain”. Seme-alabei ere berak egiten dizkie erosketak: “Nahikoa gastu dute hipoteka ordaintzen eta biloben beharrei aurre egiten”. Harakinak aholkatu dio haragi xerra erosteko, merkatuta daukalako. “Astero etortzen naiz, eguaztenez edo eguenez, baina ez nuen kanpainaren berri. Aukera ona iruditu, eta aprobetxatu dut”.
Egokia iruditu zaio Hernandori, baina ez du uste bezeroentzako konponbidea denik. “Larri dabilenak igarri ere ez du egingo”, esan du. Virginia Camposek ere ideia ona dela uste du, baina ez besterik: “Bezeroak erakartzeko amua da. Agian, funtzionatuko die, ez dakit”. Uste du produktu bakarra merkatzea ez dela nahiko. “Ikusi ditut oilarrak merkatuta arrandegian, baina txikiegiak iruditu zaizkit, eta ez ditut hartu. Oilasko izterrak ere ikusi ditut, baina gaur ez nituen nahi. Behar dudan zerbait ipiniko balute, erosiko nituzke, noski, baina komeni bazait eta produktu ona bada”.
Prezioen gorabeherak
Saltzaile batzuek ukatu egin dute prezio garestiak dituztela. Herrerak ez du uste inflazioa askorik igartzen denik haienean. “Barazkietan eta frutetan gehiago eragiten du sasoiak”. Haren esanetan, haien sektoreak iazko uztailean jo zuen goia prezioei dagokienez. Arrandegietan ere itsasoaren egoerak gehiago eragiten duela esan du Carlos Azabalek; beheko solairuan du arrandegia. “Ez nuke esango prezio garestiak ditugunik; gurea sektore gorabeheratsua izaten da”. Hark astero aldatzen du Asteazkenetako Saskian ipiniko duen produktua. “Gaur, oilar txikiak aukeratu ditut. Ahalegintzen gara jendeak gehiago kontsumitzen duena ipintzen merkatuta. Berdela, barbarina eta itsaskabra izan ditugun asteetan, oso ondo saldu dugu”.
Herrerak astero ditu bainak merkatuta. Izan ere, lehen astean produktu hori aukeratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen. Bigarrenean, kuiatxoak merkatu zituen. “Denak etorri zitzaizkidan baina eske. Beraz, astero produktu bera merkatzen dut”. Oro har, asko saltzen den barazkia da, Herraren arabera.
Hark kontatu duenez, jendeak galdetzen die zein duten eskaintza berezia. Gehienbat ohiko erosleak izaten direla esan du; ez dute nabaritu kanpaina honengatik bezero berri asko etorri zaienik. Herrerak hasieran ikusi zituen aurpegi berriak postuan: “Hasi aurreko barikuan, arratsaldez, hainbat jende etorri zen ikustera eta zer egingo genuen galdetzera”. Azaldu duenez, baina bila joan ez den jendeak menua aldatzea erabaki du, merkatuta topatu dituelako.
Lehen solairuko beste barazki postu batean -kanpainarekin bat egin arren, saltzaileak ez du izen-abizenik eman nahi izan-, erosketak bukatu berri dituen bezeroak kazetariak galdetu dionean izan du Asteazkenetako Saskiaren berri. A-4 tamainako kartel batek iragartzen dio zerbak zirela asteko produktua. Antzeko kartela dute parte hartzen ari diren saltoki guztietan. “Ikusten duzu?”, bota du saltzaileak, barrutik, bezeroaren ezagutza falta nabarmendu guran. Sare sozialetan iragartzen du astero zer merkatu duen, baina erosleek ez dute jakiten. Bezero gehiago etorri zaizkion galdetzean, sakon hartu du arnasa, begiak gorantz jaso ditu, besoak zabaldu, eta ez du erantzun.
Elkarteko kide ez den saltzaile haren arabera, kanpainak hainbat huts ditu. Batetik, ez du merkatu osoak parte hartzen. “Batasuna falta zaigu, baina elkartetik ez dute sustatzen; kontrakoa”. Bestetik, haren ustetan, ez da egoki ezagutarazi: “Prentsan eman duzue honen berri. Baina, zure lana gutxiesteko asmorik gabe, nork irakurtzen ditu egunkariak? Adinekoek. Baina, merkatuak aurrera egitea nahi badugu, guk bezero gazteak behar ditugu. Merkatuak astindu eder bat behar du; bestela, hamarkada bat barru, hau hilda egongo da”. Bilboko Udalaren konpromisoaren falta ere sumatzen du.
Asia ere berandu hasi zen, baina han ere erritmo azkarrean sartu dira, eta dagoeneko munduko batezbestekora heldu da. Latinoamerikak eta Afrikak ere urratsak egin dituzte, baina azken urtean moteldu egin dute hazkunde erritmoa. Eta guztietan atzeratuena Ekialde Hurbila da, ez baita alferrik hidrokarburoen ekoizlerik handiena eta horiekiko menpekotasun handiena duena.
Berez, erregai fosilen bitarteko ekoizpenak 2007an jo zuen goia Europako Batasunean eta AEBetan, eta handik gutxira beste herrialde aberats batzuetan; 2009an Australian, 2012an Japonian eta 2015ean Hego Korean.
Baina herrialde horietan guztietan argindar ekoizpena nahiko egonkor dabil azken urteetan. Beste eremuetan, berriz, hazten ari da etengabe, eta han ere beharren gero eta zati handiago bat betetzen dute berriztagarriek. Asian, esaterako, 2015etik 2022ra, argindar behar berriaren %52 bete dute berriztagarriek. Datu inportantea da, kontinente hori handiena eta jendetsuena baita, eta han sortu baita eskari berriaren %84.
Ember think tank taldearen azken txostenean diotenez, iaz jo zuen goia ikatzaren, petrolioaren eta gasaren erabilerak argindarraren sorkuntzan. Aurten, berriz, 47 TWh edo %0,3 gutxiago izango dela kalkulatu du. Haren esanetan, argindar kontsumoa %2,5 edo 726 terawatt-ordu (TWh) handitzen bada —hori da azken hamar urteetako batezbestekoa—, horren gainetik handituko da iturri berriztagarrien ekarpena: 641 TWh (%19) eolikoarena eta fotovoltaikoena, eta 132 TWh beste berriztagarriena eta nuklearrarena. Alegia, erregai fosil gutxiago beharko direla eskaria osorik bete ahal izateko.
Jaitsiera txikia dela onartu arren, Emberrek nabarmendu du lehen aldia izango dela hori gertatzen dena atzeraldi bat tarteko izan gabe. Baina hori baino garrantzitsuagoa da etengo ez den beheranzko bide baten hasiera izango dela erregai fosilentzat, bizkortu egingo delako haize erroten eta panel fotovoltaikoen ekarpena.
«Fosilen aroaren amaieraren hasiera da. Energia garbiaren aroan sartzen ari gara. Zutabeak jarrita daude haizeak eta eguzkiak gailurrera igoera meteorikoa izan dezaten», azaldu du Malgorzata Wiatros-Motyka Emberreko analista nagusiak. «Aro horrek munduko ekonomia hankaz gora jarriko du. Aldaketa bizkor dator». Hala ere, Wiatros-Motykak onartu du ezin dela egintzat eman: «Gobernuek, enpresek eta langileek egingo dutenaren menpe dago 2040rako energia garbia izatea».
Hori baita helburua: 2040rako argindar ekoizpena oso-osorik CO2 isuririk gabekoa izatea. Hala gertatuko balitz, xede hori lortzen duen lehen sektorea izango litzateke argindarrarena. Jauzi handia da, 2021ean energia sektoreak eragindako isurien heren bat argindarraren sorkuntzari dagokiolako. Ikatza da errudun nagusia da, hura erretzeak sortzen dituelako CO2 isurien hiru laurden; gainontzekoa gasari dagokio.
Baina isurien gutxitzea, baieztatuko balitz, oso maila handi batetik etorriko da. Izan ere, energia berriztagarrien bultzada gorabehera, iaz inoiz baino erregai fosil gehiago erabili ziren argindarra sortzeko. Zehazki, 183 TWh izan zirela dio Emberrek, %1,1 gehiago. Horren ondorioz, CO2 isuriak %1,3 handitu ziren, 160 milioi tona gehiago, 12.431 milioi tonaraino. 2040ko helburua betetzeko, urtero %7,3 gutxitu beharko lirateke.
Gerra, lehortea eta herdoila
Europako energiarentzat oso urte nahasia izateak eragin du, hein batean, kutsadura horrela handitzea. Batetik, Ukrainako gerraren eragina egon da: Errusiako gasaren emaria gutxitu du, eta hura ordezkatzeko itzalita edo itzaltzear ziren zentral termiko asko martxa betean izan dira hornidura bermatzeko. Horrek ekarri du munduan ikatzaren kontsumoa berriro handitzea: %1,1.
Baina bada beste arrazoi bat: Europa ia osoak jasan duen lehorteak gutxitu egin zuen zentral hidraulikoen ekarpena: 66 TWh baizik ez, mailarik txikiena gutxienez 1990etik. Nuklearrak ezin izan du zulo hori bete, berak ere jasan duelako ibaien emari txikia —erreaktore gehienak ibaietako urarekin hozten dira—, eta Frantziak bere erreaktoreen erdiak baino gehiago izan dituelako itzalita, pandemiak atzeratutako konponketak egiteko eta ezustean agertutako herdoiltze arazoei aurre egiteko. Ondorioz, are gehiago jaitsi zen ekoizpen nuklearra (129 TWh edo %5).
Baina CO2 isurien handitzeak beste datu bat ezkutatzen du: argindarra sortzeko erabili den karbono intentsitatea jaitsi egin da. Hau da, argindar kilowatt-orduko bakoitza sortzeko isuri den karbono dioxidoa inoiz neurtu den txikiena izan da: 436 gramo CO2koa.
Hori hala izan da energia eolikoak eta fotovoltaikoak inoizko kantitaterik handiena ekoitzi zutelako iaz. Argindarraren %12 sortu zuten; 2021ean %10 izan zen, eta %5 2015ean, Parisko ituna sinatu zuten urtean. Horri gehituz gero beste iturri berriztagarriak (hidraulikoak, biomasa…) eta nuklearra, CO2 emisiorik gabeko argindar sorkuntzaren kuota %39ra iritsi zen; hori ere inoizko handiena da.
Iaz eskari berriaren %80 bete zuten haize errota eta eguzki panel jarri berriek: 694 terawatt-orduetatik 557 TWh. Horietatik 312 TWh dagozkio energia eolikoari. Hau da, haize erroten ekoizpena %17 handitu zela, urtebetean Erresuma Batuak ekoizten duen adina. Baina, portzentualki, are gehiago handitu zen fotovoltaikoaren ekarpena: %24 edo 245 TWh.
Argindar gehiago behar da
Kopuru hori, baina, «izozmendiaren punta» baizik ez dela adierazi du Emberrek, askoz gehiago handitu beharko baitu hurrengo urteetan, ibilgailuen eta berokuntzaren elektrifikazioak eragingo duen kontsumo handiagoari erantzun nahi badio. 2022an, elektrizitatea munduko azken energia kontsumoaren %20 izan zen; 2030erako, %27 izatea espero da. Horrek esan nahi du iazko hazkunde tasei eutsi behar dietela berriztagarriek hurrengo hamar urteetan ere, eta hori gero eta zailagoa da, abiapuntua handiagoa delako.
Iaz %2,5 handitu zen argindar eskaria, 2010-2021 urteetako batez besteko igoera beste (%2,6). Hiru herrialdek eragin zuten igoeraren %93: Txinak (%54), AEBek (%21) eta Indiak (%18).
Beste kontsumitzaile handiak, Europako Batasunak, %3 gutxitu zuen, eguraldi epelak neguko eskaria gutxitu zuelako eta energia aurrezteko urratsak egin zituelako Ukrainako gerraren harira Errusiako gas emaria txikitu zitzaionean.
Karbono neutraltasuna lortzeko, iazko hazkunde erritmoari eutsi beharko liokete energia berriztagarriek hurrengo urteetan. Hau da, urtero %25 handitu beharko du ekoizpena fotovoltaikoak eta %17 eolikoak. Abiapuntua txikia denean posible da hori egitea, baina zaildu egiten da berriztagarrien kuota handitu ahala.
Emberren txostenaren arabera, helburua betetzea errazagoa izango da eguzki energiarentzat. Eolikoa baino motelago garatu da —%1eko kuota 2008an gainditu zuen eolikoak, eta 2015ean fotovoltaikoak—, baina hura izan da azken hemezortzi urteetan gehien handitu dena. Dagoeneko ekoizpen gaitasun handiagoa dute eguzki parkeek, nahiz eta haien ekoizpen erreala txikiagoa den. Gerta daiteke 2023an hori aldatzea.
Egunak eta ez urteak
Eolikoarekin alderatuta, bizkortasunaren abantaila bat du fotovoltaikoak. Denbora asko behar da parke eoliko bat jartzeko: lekuaren egokitasuna neurtu behar da, ingurumen baimenak lortu, haize errotak ekoitzi, instalatu… Eolikoetan hilabeteak edo urteak direnak egunak izan daitezke eguzki panelentzat, bereziki teilatuetan jartzen direnentzat.
Gaur egun Txinak ekoizten ditu panel fotovoltaiko gehien, eta nagusitasun horrek jarraitu egingo duela dirudi: iaz, panelak egiteko gaitasuna %66 handitu zen Txinan, 361 GWetik 600 GWera. Jarri ere, saldoka jartzen ditu, Pekingo gobernuaren politikari jarraituz: iaz munduan jarritako eguzki panelen bosten bat (55 GW) Txinako teilatuetan jarri zen.
