2 Pintzazko galtzak janztera behartuta egongo da gizona, ez da jeans batzuekin agertuko karroza dotore horretan… Protokoloak zer dioen ez dakit, baina egia da praketako sakela sakona beharko duela bere etxe guztietako giltzak gordetzeko.
3 Zer dugu Charles, orain jabe handiak deitzen diren horietako bat? Handia txiki geratzen zaio: Charles da Erresuma Batuko etxejabe nagusia.
4 Buckingham jauregiarekin ez dauka nahikoa? Ni moldatuko nintzateke horrekin. Berez, jauregi hori, Windsorrekoa, eta beste batzuk monarka den heinean baizik ez dira bereak. Eta gauza bera gertatzen zaie Koroaren Bitxiei, eta arte bilduma oparo bati. Halakoak dira Crown Estate izenekoan biltzen diren ondasunak ere; haien artean, Londresko Regent eta Saint James kale ospetsuetako eraikin guztiak, eta Ingalaterra, Gales eta Ipar Irlandako kostaldeetako itsas hondoak.
5 Orduan, han bainu bat hartu eta bainujantzian hondarra sartuz gero, Charlesi lapurtzeaz akusatuko naute? Kar-kar- kar! Hainbesterako ez dakit, baina bai inguru horretan jartzen ari diren parke eolikoen etekinen zati bat koroarentzat dela. Berez, Crown Estateren irabazien laurden bat dira monarkarentzat —ia 100 milioi euro, aurten—, eta beste hiru laurden kutxa publikoetarako da.
6 Jabetza pribaturik ba al du Charlesek? Dubain edo Suitzan, esaterako? Ikusten dut nora iritsi nahi duzun. Bai, badira koroaren kontuen gardentasun eskasiari buruzko kritikak, baina beste batzuek baino informazio publiko gehiago zabaltzen dute. Begiratu, bestela, Duchy of Lancaster eta Duchy of Cornwallen webguneetan.
7 Zer dira horiek? XIV. mendetik, Duchy of Lancaster izenekoan biltzen dira errege-erreginen familiaren jabetza pribatuak. 18.481 hektarea lur eta horietako etxaldeak kudeatzen ditu Ingalaterran eta Galesen. Gainera, Londres erdialdean hotelak eta bulegoak ditu, bisitariei irekitako dozena bat jauregi, harrobiak… Haien etekin guztiak dira errege etxearentzat, baina azken urteetan errenta eta kapital zergak ordaintzen dituzte horien truke.
8 Eta Duchy of Cornwall? Erregearen beraren jabetzak dira, orain William semearen eskuetara pasatu badira ere. Hor daude Ingalaterrako cricket zelai ospetsu bat (The Oval), Dartmoor parke nazionalaren heren bat —eta haren barruan dauden etxaldeak, 50 etxe, bost pub, lau hotel…—, Scilly uharteetako lurraren zatirik handiena eta etxeen herena, kartzela bat, eta beste ehunka etxe.
Baina zorte oneko bolada laster amaitu daitekeela ohartarazi du aste honetan IEA Nazioarteko Energia Agentziak, eta mezu argi bat bidali du: kontsumoa murrizten ez bada, hurrengo negua iazkoa baino okerragoa izango da, eta hori, nagusiki, herritarrek nabarituko dute, euren poltsikoan.
Ukrainako gerra hasi aurretik, Europako gas kontsumoa urteko 500.000 milioi metro kubiko ingurukoa zen (500 bcm) , eta azken urtean 430 bcm ingurura murriztea lortu da. Baina klima datorren neguan normaltasunera itzuliz gero, oso bestelakoa izango da egoera. Biltegiratuta dagoen gasa eta egungo inportazio mailak kontuan hartuta, 440 bcm-ra iritsiko lirateke erreserbak, IEAk kalkulatu duenez. Alegia, ez litzateke nahikoa izango eskariaren eta eskaintzaren arteko aldea estaltzeko, ez bada kontsumoa gutxitzen edo gas natural likidotuen (GNL) inportazioak handitzen ez badira.
Azken urtean, bigarren aukera horren aldeko apustua egin du Europak, eta horrek irabazle argi bat izan du: AEBak. Gas likidotuaren inportazioak %25 handitu ziren iaz, eta AEBetatik etorri zen guztizkoaren %45. AEBetako inportazioak %140 handitu dira azken urtean.
Baina IEAk dioenez, bide horrek ez du gehiagorako ematen. Haren kalkuluen arabera, 2023an gas likidotuaren ekoizpen globala 20 bcm inguru baino ez da handituko (%4), gehiagorako gaitasunik ez dagoelako. Horrek esan nahi du Europak hazkunde horren ia erdia eraman beharko lukeela, eta lehia basatia espero da, Asiako ekonomiekin eta batez ere Txinarekin, pandemia osteko susperraldi ekonomikoarengatik —iaz %20 murriztu zuen GNL kontsumoa Txinak, eta espero da aurten %10 handitzea—. Borroka horrek, nola ez, asko igoko lituzke prezioak.
Era berean, gas natural likidotuen eskaintza global nahikoa egon arren, Europak ez luke birgasifikazio gaitasunik izango pandemia aurreko kontsumo mailak asetzeko. 190 bcm inguru prozesatu beharko lituzke, baina gaur egun 157 bcm-rako baino ez du. Greenpeacek berriki kaleratu duen txosten batean azpimarratu duenez, instalazio gehiago eraikitzen ari diren arren, horiek ez dira epe motzean amaituko, eta prest egotean, ez da haien beharrik izango, ez behintzat gas kontsumoa murrizteko Europako Batzordeak datorren hamarkadarako ezarritako helburu klimatikoak bete nahi badira.
Datozen hilabeteetan egoera are gehiago zail daiteke Errusiako gasbideetako eta gas likidotu inportazioak erabat eteten badira. Oro har, bidalketa horiek %80 murriztu dira gerra hasi zenetik, baina Europarentzat funtsezkoak dira oraindik ere, 45 bcm inguru baitira.
Horrek guztiak ondorio argi bat du: Errusiak Europaren gas hornitzaile gisa duen eginkizuna nabarmen apaldu bada ere, haren bidalketek funtsezkoak izaten jarraituko dute Europako merkatuko eskaintza eta eskaria orekatzeko. Gutxienez birgasifikazio ahalmen berria eraiki arte, edo energia iturri alternatiboak nagusitu arte. Edo, beste era batera esanda, datorren neguan ere kontsumoa murriztea ezinbestekoa izango da krisi energetikoa saihesteko. Datuek ez dute beste aukerarik ematen.
Iratiko ibar desberdinen arteko harremanak ez dira berriak, baina galzorian ziren. Badira urteak orain Aezkoa, Zaraitzu, Zuberoa eta Garaziko instituzioak elkartzen hasi zirela. 2007an abiatu zuten lehen Poctefa programa, Europako diru laguntzez baliatzeko hastapen batean. Orain, programa horiek burura eramanak dituzte, eta diruaren aitzakiarik gabe ere, elkarlanean segitu nahi dute. Irati, Lau Ibarrak izeneko elkartea sortu dute, harreman eta elkarlan horiek egonkortzeko xedez.
Poctefa programak aitzin ere, halere, Iratiko oihanean gurutzatzen diren lau ibarrek bazuten elkarren berri. Aezkoako Batzarrak eta Garaziko Mendi Sindikatuak, adibidez, uztaileko azken asteburuan itun bat izenpetzen dute urte oroz, aspalditik, David Tourreuil Garaziko sindikatuko zuzendariak dioenez: “Mendiko bazken erabilpenerako mugaz gaindiko ituna berresten da egun horretan”. Zaraitzuko Batzar Nagusiak eta Zuberoako Mendi Sindikatuak, berriz, harreman informalagoak ukan zituzten, elkarlanean aritzea deliberatu zuten arte, Poctefaren lehen programaren garaian.
Mugaz bi aldeetan, ukaezina da, errealitate desberdinek baldintzatzen dituzte Iratirekiko bakoitzak dituen xedeak: Zuberoa eta Baxenabarren, laborantzak leku handia du oraino ere, Nafarroako eskualdeetan gibel egin duelarik. Aezkoa eta Garazi arteko itunak “folkloretik” doi bat baduela iduri zaio Tourreuili, alde bakarrean baitira laborari gehienak. Sortu berri duten elkartearekin, berriz, harago joateko parada ikusten du sindikatuko zuzendariak: “Harremanak indartzea eta proiektu berriak sortzea da xede nagusia, folkloriko bilakatua baitzen azken denboretan egiten zena”.
Zuberoko sindikatuko presidente Jacques Barreixek ere, ikusten du bidea egin dutela lau ibarren arteko harremanetan: “Hastapenean sosarekin hasi ginen, Poctefarekin. Baina atzeman ditugu harreman azkarrak”, erran du, elkartearen sortzea esplikatzeko. Aezkoako Batzarreko buruzagia ere, Karlos Bueno, Poctefa ondoko urratsaz poztu da: “Lau bailarek elkarrekin jarraitzea erabaki genuen, Xareta eredutzat hartuz. Bide horretatik jarraitzea erabaki genuen, elkarlana edozein arlotan sustatzeko”.
Ainhoa, Sara, Urdazubi eta Zugarramurdi biltzen dituen Xareta elkartea ezagutu nahi zuten Iratiko lau ibarretako ordezkariek, orain arteko elkarlanari tresna berri bat emateko; eta, Xaretan bezala, Frantziako Estatuko egitura hautatu dute azkenean, “eredu juridiko anitz baitira: batzuk mugaz gaindikoak, beste batzuk Espainiako eredu juridikokoak… Baina guretzat egokiena Frantziako eredua zen”, zehaztu du Tourreuilek.
Lau xedeetatik komunera
Poctefa Europako laguntza programak bi milioi eurotik goitiko aitzinkontua ekarri zuen, baina lau xedetan partekatua, bakoitzak bere proiektua garatu zezan. Hala, Zuberoan ornitologia zentroa egin zuten Iratiko etxoletan, Garazin Etxola ostatuan artzaintzaz erakusketa eta gasnak ontzeko gela egin zituzten, Zaraitzun bi aterpetxe berritu, eta Aezkoan, Orbaitzetako Olako jauregian, armategiek utzi ondarea agerian ezarri zuten.
Elkarrekin, berriz, bizikletaz edo oinez egiteko xendak eta webgune bat sortu zituzten (Irati.org), besteak beste. Baina diru iturri gehiena, lurralde bakoitzeko xedeetan ezarri zuten. Orain, elkarte berriarekin, komunak hartuko du lehentasuna, Tourreuilen arabera: “Elkartea finantza iturrietatik harago doa; bizia sortzeko ideiak gaitu bultzatzen, bai eta harremanak egonkortu nahiak ere”.
Lehendik gauzatu diren xedeak eta eraiki azpiegiturak bazter utzi gabe, elkarteak beste intentzioak baditu, Buenoren erranetan: “Lau ardatzak Poctefarekin finkatu ziren, eta ibar bakoitzak erabaki zuen zer landu nahi zuen. Horri jarraipena eman behar zaio, baina ez du esan nahi horrekin bakarrik joango garenik aurrera”. Emeki aitzinatzen dira, Barreixen ustez, baina jadanik ideia zehatzak agertu dira elkarlanerako: “Xendak badira jadanik, eta orain ideien artean bat bada, Iratiko itzuli oso bat proposatzea: hotel edo aterpetxeekin, lau ibarrak zeharkatuz”.
Turismoaren garapenean besterik ere badute eginik -xendak biltzen dituen telefono aplikazio bat, adibidez-, baina elkarteak bestelako lanak ere eramanen ditu, Barreixek dioenez: “Egia da honaindian laborantzak dinamika azkarra duela eta mugaz bestalde gibel joan dela. Han herri handietara joan dira lanera, baina erraten da gazteek nahi dutela herri ttipietara joan bizitzera eta lurrari atxikiak direla, eta nahi dute lan hori aitzina eraman. Beraz, aitzina eramanen dugu, ororen artean”. Buenok jakinarazi du etxebizitzen inguruko lan bat abiatu dutela, preseski, Aezkoan: “Etxe anitz hutsik ditugu, kasu batzuetan erortzen ari zaizkigu. Hasi gara arazoa lantzen, baina behar da indar handiagoa, behar dira lan sakonagoak”.
Lau ibarretako eskolen arteko harremanak sortzea ere gogoan dute: “Ibarretako eskolen arteko topaketak bultzatzea aipagai da, beharbada luzera begirako lana eginez; bi urtez, adibidez”, zehaztu du Tourreuilek. Kasu batzuetan, ibar bateko xedeak partaideetara zabaltzea ere gerta daiteke, Garaziko sindikatuko langilearen arabera: “Garaziko ikastolak eta Buru Beltza elkarteak berriz ere Bortuaren Eguna antolatuko dute, eta hor Garaziko sindikatua inplikatua da. Elkarte honek partaide gehiago inplikatzea ekar lezake, adibidez”.
Mugaren zailtasunekin
Irati oinez edo bizikletaz deskubritzeko xendak bai, baina ibar batetik bestera joateko bideak “luzeak” direla pleinitu da Barreix. “Estatu bakoitzak bere bideak egin ditu”, dioenez, muga zeharkatzeko bide hoberenak egin gabe, haren ustez. Larrainen, neguan, “elurra ez da baztertua ere”, gehitu du. Bideen hobetzeko esperantza guti badu ere, Zuberoako Mendi Sindikatuko presidenteak argi du mugen zerratzea ere arazo gehigarri bat dela, baina Irati lau ibarrak elkartearekin arazo “horien gainetik igaran” nahi dutela, “harreman onen begiratzeko”.
Ibarren elkarlanean, mugak beste trabarik ekarri izan du lehendik ere, Poctefaren barnean, Hego eta Ipar Euskal Herriko egiturek eskaera desberdinak egin behar izan baitituzte: Aezkoak eta Zaraitzuk, Iratiko biosfera erreserba bilakatzeko eskaera egin zuten; Ipar Euskal Herriko Iratiren partea, berriz, Eskualdeko Parke Nazionalaren xedeak bere baitan kokatzen du. “Zoritxarrez, estatuen menpe gaude, eta bakoitzak badu bere legedia”, laburbildu du Buenok.
Zuberoako partetik ikusirik, Barreixek argi du anitzek soilik “honaindiko Irati ikusten” dutela, nahiz eta zabalago izan. Baina ez da soilik mugak ekarri trabetan ardazten, bi aldeei komuna zaiena ez baita soilik lurra: “Ber mintzaira dugu, han ere indar handia egiten dute mintzaira eta kultura atxikitzeko, eta hori behar dugu elkarrekin egin”, aldarrikatu du. Barreixi iduri zaio lurraldea eskuz esku animatzea dela elkartearekin egin behar dutena, “bakoitza bere indarretan bermatzez: hemen laborantza, eta mugaz bestaldean, ondare historikoa”.
Bortuaren Eguna egiten den bezala, beste animazio bati pentsatu dute jadanik, Iratiko lau ibarren besta izanen baita heldu den ekainaren 25ean, Poctefa xedearekin egin zen Zaraitzuko Abodi mendi zentroan. Mugaz bestaldeko partaideen intentzioarekin harritu da Barreix, “ehunka pertsonarentzat antolatua” izanen baita.
17.000
ZENBAT HEKTAREA DITUEN IRATIK
Pagadi eta izeidi handienetan bigarrena da Europa osoan Irati. 17.000 hektarea ditu. XV. mendetik goiti egurra ustiatu zen, kableekin enborrak oihanetik ateraz. Gaur egun, artzaintza eta turismoa dira aktibitate ekonomikoak.
2007
LEHEN POCTEFA XEDEAREN HASIERA
Zaraitzuko Biltzarra eta Zuberoako Mendi Sindikatuak kudeatu zuten lehen Poctefa programa Iratin (2007-2013). Turismoa garatu eta erabilpen publikoa sustatzea zuen xede. Ondotik bat egin zuten Garaziko Mendi Sindikatuak eta Aezkoako Biltzarrak.
2,2
BIGARREN POCTEFAREN MILIOIAK
2015ean hasi eta 2021ean bukatu zen bigarren Poctefa xedea, lau ibarren parte hartzearekin. Bakoitzean xede zehatz bat eta komunak garatzeko, 2.273.108 euroko aitzinkontua ukan zuten, batez ere Europako diru laguntzei esker.
4
ELKARTEAN DAUDEN IBARRAK
Apirilean sortu zuten ofizialki Irati, Lau Ibarrak elkartea. Europako laguntzak ekartzen dituen Poctefa xederik gabe, elkarlanean segitzea dute xede lau ibarrek. Ekainaren 25ean Iratiko besta antolatuko dute, Zaraitzuko Abodin.
Saudi Arabiako Aramcok Bilboko portuan egingo den erregai sintetikoen plantan parte hartuko du, Repsolekin akordioa egin ostean. Bi konpainiek 103 milioi euroko inbertsioa egingo dute instalazioa eraikitzeko. Orain arte Aramco laguntzaile teknologiko gisa azaltzen zen proiektuan. Saudi Arabiako gobernuak kudeatzen du Aramco eta mundu mailako petrolio ekoizle handienetako bat da.
Erregai sintetikoen alorrean «munduko instalaziorik handienetako bat» izango da, Repsolen filiala den Petronorrek ohar batean azaldu dutenez. 2025aren amaieran hasiko da lanean eta urtean 18.000 upel inguruko ekoizteko gaitasuna izango du.
Han ekoiztutako produktuak konbustioko motorra duen edozein ibilgailutan erabili ahal izango dira: autoetan, hegazkinetan, kamioietan edo itsasontzietan. Horrez gain, 10 MWeko elektrolizagailua izango du, eta horretan Enagasek eta Energiaren Euskal Erakundeak ere parte hartuko dute.
Hidrogeno berdea eta CO2 lehengai bakartzat erabiliko dituzten «munduko lehen instalazioetako bat» izango da, Petronorrek nabarmendu duenez. Hidrogenoa uretik sortuko da, oxigeno eta hidrogenoaren partikulak bereiziz, eta horretarako, %100 berriztagarriak diren energia iturrietatik sortutako elektrizitatea erabiliko da.
Geroako Kaltetuak plataformak deituta manifestazioa egin dute larunbat honetan Donostian. Geroa BGAE borondatezko gizarte aurreikuspeneko erakundeari galdegin diote aukera eman diezaiela beren prestazioak haiek nahi duten eran berreskuratzeko, ez bakarrik hileko errentan, eta hori errazteko eskatu diote Eusko Jaurlaritzari.
Hala ere, oso kritiko agertu dira gobernuaren asmoekin; plataformako kideen ustez, BGAEren araudia aldatu nahi du Jaurlaritzak, «egungo egoera legez sendotzeko». Halaber, sindikatu nagusien «isiltasuna» kritikatu dute.
Geroaren estatutuen arabera, erretiratutako langileek ekarpenak berreskuratu ahal dituzte metatutako 45.120 euroak gainditzen ez badituzte. Bestela hilero horren parte bat jasotzen dute, errenta bidez, pentsioen osagarri gisa. «Geroak ez digu gure dirua nahi dugun bezala erreskatatzen uzten. 25 bat urtez hilean berrehun euro inguruko errentara behartzen gaitu», salatu dute protestaren deitzaileek.
Elkarrizketa. «Gure dirua eskatzen dugu; iruzur egin digute»
Gaurko martxan plataformako kideek Elkarrekin Podemos alderdiaren eta Asufin finantza zerbitzuen erabiltzaileen elkartearen babesa jaso dute. Elkarte horrek dio Geroaren 1.600 kaltetu inguru ordezkatzen dituela.
Denboran atzera egin behar da Geroaren arazoa ulertzeko. 1996an sortu zuten BGAE hori, Gipuzkoako metalgintzaren sektorean, Adegi patronalak eta ELA, LAB, CCOO eta UGT sindikatuek -egun 20 sektoretara zabaldu da- .
Hiru bide aurreikusi zituzten egindako ekarpena berreskuratzeko: hileko errenta bidezkoa; guztia aldi berean jasotzea, administrazio organoak ezarritako muga bateraino; eta sistema mistoa.
2001ean, ordea, estatutuak aldatu zituzten, plataformaren arabera, azken aukera hori ezabatuz eta langileei «komunikatu gabe».
Hori betearaztea izango da elkartearen helburuetako bat aurten, hain zuzen. Hala azaldu zuen atzo Konfekoopek iazko balantzea eta aurtengo erronkak aurkezteko ekitaldian. Rosa Lavin Konfekoopeko presidenteak argi adierazi zuen, beste behin, ez dagoela «arrazoi juridikorik» horretarako, eta gogorarazi zuen urte hasieran onartu zen Enpleguaren Espainiako Legea ere ez dela oztopo. «EAEko Aholku Batzorde Jurikoak ere berretsi du auzi politikoa dela, eta legegilearen borondatearen araberakoa dela».
Eusko Legebiltzarrera joango da hurrengo astean Konfekoopeko presidentea, alderdiei eskaera aintzat har dezaten eskatzera: «Orain izan behar du; esparru egokia da». Baikor azaldu zen Iñaki Nubla Konfekoopeko zuzendaria ere: «Alderdi politikoekin hitz egin dugu, eta hitzak onak dira. Hala ere, lan egin behar dugu hori ziurtatzeko».
Ez da horren erraza izango, halere; alderdi politikoez gain, Confebask ere konbentzitu beharko duelako. Hark ditu patronalari dagozkion bost ordezkaritzak Lanbideko zuzendaritza kontseiluan, eta hura izan da Konfekoopek aulki horietako bat izateari betoa jarri diona urte luzez. Lavinek adierazi zuen konfederazioak ahaleginak egin dituela jarrerak hurbiltzeko: «Garrantzitsua da, orain arte ez baita halakorik egin. Baina uste dugu lege esparru bat egoteak eskatzen zuela bi elkarteen arteko gerturatze bat». Ohartarazi zuen, ordea, bide luzea geratzen dela oraindik egiteko: «Gure borondate osoa jarri dugu akordio bat lortzeko, baina partida zabalik dago oraindik».
Emaitza onak
2022a datu onekin itxi zuen konfederazioak. «Ezohiko urtea» izan zela nabarmendu zuen Nublak, pandemiaren ondorioei ez ezik, Ukrainako gerrari eta lehorteari ere aurre egin behar izan zietelako enpresek. Edonola ere, eta «ziurgabetasun eta ezegonkortasun handia» izanagatik, konfederazioari atxikitako kooperatibentzat «urtea ona» izan dela azpimarratu zuen.
Iazko urte amaieran 1.391 kooperatiba ziren guztira elkartean, 2021ean baino 41 gehiago. Eta denera, 56.762 langile dituzte kooperatibek, aurreko urtean baino 387 gutxiago (-%0,6). Nublak azaldu zuen beherakada hori kontsumo kooperatibetan gertatu dela, pandemia garaian jarduera indartu behar izan zutelako eta oraindik merkatua «egonkortze bidean» delako. «Hala ere, 2019arekin alderatuta goitik gaude», nabarmendu zuen.
Lavinen hitzetan, datuek erakusten dute euskal kooperatibismoak «heldutasun maila handia» lortu duela. Aurrera begira ere, bide beretik jarraitzea espero du. Hain justu, iragarri zuen aurtengo urtarriletik apirilera bitarte 51 kooperatiba eratu direla Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. «Enpresen deslokalizazioak kezka eragiten duen garai honetan, lurraldean errotutako enpresa kooperatiboek enplegua sortzen eta kohesio soziala sustatzen jarraitzen dugu», esan zuen.