Hiru osagaien formula 2019an asmatu zuen, Brusela ohartu zenean Txina ez zela bazkide komertzial arrunt bat, helburu handinahiak zituela, eta horiek lortzeko egindako urratsek talka egiten zutela EBren interesekin. Helburu oso garbia baitu Xi Jinpingen gobernuak: munduko potentzia nagusia izatea, ekonomikoa batetik, baina baita politikoa eta militarra ere. Azken finean, iraganeko loria berreskuratzea da Txinako Alderdi Komunistaren ametsa, XIX. mendetik oraintsu arte luzatutako gainbehera behingoz atzean uztea.
Helburu horrek, noski, talka zuzena egiten du AEBekin. Bakarrarentzat dago lekua piramidearen erpinean, eta hor jarraitu nahi du Washingtonek. Barack Obama jada hasi zen AEBetako nazioarteko politika ekialderantz zuzentzen, eta Donald Trumpek Txinaren aurkako lehen neurri komertzialak hartu zituen, nahiz eta ez zuen aukerarik galtzen Xi «adiskidea» goresteko. Baina Joe Bidenekin hasi da modu argi batean munduko bi ekonomia handienen arteko haustura, ingelesez decoupling deitutakoa.
Bidenek debekatu egin du teknologia handiko zenbait mikrotxip Txinara esportatzea, herrialde hark Taiwani eraso egiteko baliatu ditzakeela argudiatuta. Baina, batez ere, Washingtonek inbertsio plan erraldoi bat jarri du abian —Inflazioa Gutxitzeko Legea (IRA, Inflation Reduction Act)—, energia fotovoltaikoan eta autoen baterietan Txinako inportazioak ekoizpen propioarengatik ordezkatzeko.
Bide horretan, Europako Batasuna erakarri nahian dabil Etxe Zuria, Mendebaldeko ikuskera komun bat dutela argudiatuz, eta Ukrainako gerrak berriro agerian utzi duen Europaren menpekotasun militarra baliatuz. Baina Washingtonen deiak pare bat hormarekin egin du topo Atlantikoaren alde honetan.
Macronen horma
Batetik, horma politikoa dago, Emmanuel Macron Frantziako presidenteak irudikatzen duena. Zer du irabazteko EBk bi erraldoien arteko lehian AEBen alde eginda? Galdera horri EBren «autonomia estrategikoa» aldarrikatuz erantzun zion Macronek, apirilean Txinara egin zuen bisitan. Harrera beroa egin zioten, eta ahoan bizarrik gabe ziurtatu zuen Txina-Taiwan gatazka «geurea ez den krisi bat» dela. Xik ezin zuen gehiago eskatu.
Mezu horren atzean Frantziako presidenteak AEBekin duen «harreman txarra» ikusten du Alicia Garcia-Herrero Bruegel think-tank-eko Txinari buruzko adituak. «AUKUSekin gertatutakoa oso gaizki hartu zuen Macronek. Uste du AEBek ez dutela Europa aintzat hartzen, eta ernegatuta dago horrekin».
Macronek kritika gogorrak jaso zituen EBko hiriburuetan, baina kritikatu zutenetako askok ere ez dute Txinarekiko lotura ekonomikoa hautsi nahi, oso kaltegarria izango litzatekeelako. AEBekin batera, Txina da Europako Batasunaren merkataritza bazkide nagusia, baina oso harreman desorekatua dute: iaz Txinak 626.000 milioi euroren ondasunak saldu zizkion EBri, eta 230.500 milioi erosi zizkion. Desoreka hori gero eta handiagoa da: 2012az geroztik, %250 handitu dira Txinaren esportazioak, eta %75 EBrenak.
Bruselan garbi daukate arrazoia: Pekinek diruz laguntzen ditu bere enpresak, lehiakorrak izan daitezen, eta mugak jartzen dizkie Txinan aritu nahi duten Europako enpresei. Ahaztu gabe derrigortutako joint venture-k —autogintzan, esaterako— teknologia transferentzia handia eragin dutela, eta lapurreta intelektualak ugari izan direla.
Alemaniari interesatzen zaio gehien Txinarekiko merkataritza harreman onak izatea —EBk Txinara egiten dituen esportazioen %46 Alemaniak egiten ditu; autoak eta makinak dira nagusiki—, baina Berlinen ere tonua aldatzen ari da. Azken asteetan Olaf Scholz gobernuburuak eta Annalena Baerbock Atzerri ministroak esan dute «zoritxarrez» Txina gero eta gehiago dela arerio bat eta lehiakide bat.
Ukrainaren lezioak
Gauzak horrela, Europako Batzordeak ekainean aurkeztu behar die Txinarekiko harreman berrirako proposamena EBko kideei. «Txinarekiko estrategia aldatu egingo da, baina ez oso modu erasokorrean», baieztatu du Garcia-Herrerok. AEBetako decoupling-aren ordez, «de-risking» izango da hitz gakoa. Hau da, arriskuak gutxitzea, baina azken hamarkadetan eraiki diren ekoizpen kateak hautsi gabe. «Hasieran, soilik Txinarekiko menpekotasun handiena dugun inportazioekin gertatuko da. Esaterako, material kritikoen beste iturri batzuk bilatzen saiatuko da EB. Mugimendu batzuk izan dira jada: Taiwango konpainia batek [Prologiumek] bateria fabrika bat eraikiko du Frantzia iparraldean [Dunkerquen]; Suediako Northvoltek azkenean bai jarriko du baterien lantegia Alemanian…». Garcia-Herrerok uste du aldaketa ez dela soilik erretorikoa izango; «mamia» ere izango du.
EBren estrategia berriari Txinak mehatxuekin erantzungo diola ez du zalantzarik Bruegeleko analistak. «Gaur egun, zeresan handiena ematen ari den gaia da EBk Txinako enpresa batzuk zigortu nahi dituela, ustez Errusia militarki eta ekonomikoki laguntzen dietelako, helburu desberdinetarako balio duen teknologiarekin. AEBak dagoeneko zigortu ditu, baina haiei ez zaie ezer gertatu, eta gu mehatxatu egiten gaituzte. Txinak uste du, eta nire iritziz zuzen dabil, EB zigortu dezakeela». Mehatxuak eraginkorrak izango direlakoan dago Garcia-Herrero: «[Europar] Kontseiluan izango da kontrako botoa emango duenik, eta zigorrak ez dira indarrean jarriko».
Ukrainako gerra faktore garrantzitsua da EBren eta Txinaren arteko tentsioan. Oreka zail bati eutsi nahi dio Xik: batetik, Vladimir Putin «mugarik gabeko adiskidearen»alde mintzatzen da, eta haren petrolioa eta gasa erosten ari da, merke bada ere. Baina, bestetik, uko egin dio armak saltzeari, eta bada Putinek erretorika nuklearra asko itzali izanaren atzean Xiren eskua ikusten duenik.
Baina EBrentzat, ageriko neutraltasuna «erasotzailearen alde jartzea» da, eta Pekini gogorarazi dio Ukrainaren geroa gai «existentzial» bat dela batasunarentzat. Gainera, Ukrainako gerrarekin beste lezio bat ikasi du EBk: ez dela komeni atzerriko hornitzaile batekiko gehiegizko menpekotasuna izatea. Huts egin zuen Errusiarekin, eta Txinarekin ez du gauza bera egin nahi.
Uraren Agentziak lehortearen inguruan egindako txostenaren arabera, Araban egoera «zaila» da zenbait eremutan, eta are gehiago «larriagotu» da urte eta erdikoarekin alderatuta. Arabako Errioxan, bereziki, «muturrekoa» da egoera, eta Añana hegoaldean, «oso zaila»: ur falta handiak eta tenperatura altuek kalte handia eragin diezaiokete zerealari, eta uztaren %40tik gora galduko dela uste dute.
Aldiz, maiatzeko euri urek zertxobait apaldu dute larritasuna Mendialdean eta Lautadan, eta ez dute galera esanguratsurik espero. Dena den, ur putzuak ez dira bete neguan, eta iazko lehortearen ostean behar baino hutsago daude. Ondorioz, aurrera begira ureztatzeko izan daitezkeen zailtasunak direla eta, lehorreko laboreak ere gero eta gehiago dira jada.
Bizkaian eta Gipuzkoan ere ohi baino euri gutxiago egin du, eta, ondorioz, urteko belar ekoizpenaren erdia galtzeko arriskua dago. Lehen mozketa —urteko handiena— salbatu ahal izan dute, baina hurrengo hilabeteetan euririk egiten ez badu, arazoak izan daitezke udazkenean ganadua bazkatzeko. Izan ere, abeltzainek kanpotik ekarri beharko dute bazka, eta erosi ohi dituzten eskualdeetan egoera hemen baino «kritikoagoa» denez, prezioa nabarmen igoko dela espero da.
Neurriak prest
Kanpoan erositako bazkaren menpekotasuna txikitzeko eta laboreak ahalik eta modurik eraginkorrenean ureztatzeko beharra dagoela nabarmendu zuten ordezkariek, eta neurriak adostu zituzten horretarako. Bada, animalientzako bazka ekoizpena handitu egingo da, eta autokontsumoa sustatu. Uraren hornidura sarean hobekuntzak ere egingo dira ureztatze sistemak egokitzeko, eta ura modu arduratsuagoan erabiltzeko.
Arantxa Tapia Ekonomia Garapeneko sailburuak adierazi zuen Jaurlaritza prest dagoela zuzeneko diru laguntzak emateko. Eta gogorarazi zuen iaz Ukrainako gerraren harira sortutako finantzaketa tresna erabiliko dutela horretarako. Dena den, azpimarratu zuen diru laguntzak «puntualak» izango direla.
Nekazariek bat egin zuten diagnostikoarekin, eta ontzat eman zituzten neurriak. Garikoitz Nazabal Gipuzkoako EHNEko bozeramailearen hitzetan, halere, neurri «estrukturalak» behar dira «elikagai krisiari» aurre egiteko. Bada, ezinbestekotzat jo zuen kontsumitzaileak ez ezik merkatariak ere kontzientziatzea, bertako produktuak ekoizpen kostuaren arabera saldu ahal izateko. UAGAk, berriz, berehalako laguntzak galdegin zituen, ohar bidez egindako balorazio batean. Esan zuten arazoa «orain» dutela, galerak «handiak» direlako.
Langile horien artean daude Nervaceroko 329ak (Trapagaran, Bizkaia), Celsa Atlanticeko 98ak (Gasteiz) —lehen Laminaciones Arregui zena— eta Celsa Franceko 200ak (Bokale, Lapurdi). Euskal Herrian dituen hiru plantak dira, eta hiruretan urrundik bizi dute krisia. «Hedabideen bidez izaten dugu albisteen berri; argitaratzen direnean baieztatzen dizkigu zuzendaritzak. Baina tira, epaileak ere ez du erraztu: urriaren 26an, ebatzi zuen alde sozialak ez zuela zertan izan negoziazioen berri». Kexa David Garciarena da (LAB), Celsa Atlanticeko langile batzordeko presidentearena.
«Espainian gertatzen denari buruz, biziki informazio gutxi dugu; Bartzelonako edo Coruñako kideek esaten digutena dakigu. Bankuek gehiengoa nahi dutela, taldea ez dagoela prest, gobernuak ez duela Celsa alboratu nahi estrategikoa delako…». Daniel Torres (CGT) Bokaleko plantako langile batzordeko kidea da, eta hark ere informazio falta kritikatu du. BERRIA Nervaceroko batzordeko buruarekin (UGT) harremanetan jartzen saiatu da, baina hark ez du gaiaz hitz egin nahi izan.
Gobernua ere tartean
Korapiloa ez baita erraza, eta Torresek aipatu dituen aldagai guztiak daude ekuazioan. Hartzekodunek estu hartu dute Rubiralta familia, eta, haiekin akordioa lortzea oso zaila gertatzen ari denez, Bartzelonako epaile bati eskatu diote beren esku utz dezala konpainia, bideragarritasun plana abian jarri ahal izateko. Planaren aukeretako bat inbertsio funts bati saltzea da, baina Espainiako Gobernuak oztopatu dezake hori. Legeak eskubidea ematen dio enpresa estrategikoa dela irizten badio, eta hartzekodunei esan die Espainian erroturiko talde industrial bat aurki dezatela.
Gasteizen eta Baionan ezberdin bizi dute egoera. «Ondo dakigu nola jokatzen duten putre funtsek: garbitu, murriztu eta saldu», iragarri du Garciak. Gasteizen urduri daude, eta, plantaren gertuko historiari erreparatuta, ez da harritzekoa. 2012. urtean, 300 langile ziren, eta, hainbat lan erregulazio eta grebaren ondoren, orain 98 dira. Egungo ekoizpena ordukoaren «seirena» dela gehitu du.
Beldur dira jabe berriek neurri gogorren bat hartuz gero nola eragingo dien beraiei. Horregatik, argi dute Celsa industria talde baten esku gelditzea nahi dutela. «Eusko Jaurlaritzari eskatu diogu bide horretan lan egiteko», azaldu du. Espainiako Gobernuaren asmoa hori da, eta badu blokeo erreminta ahaltsu bat. Iaz 550 milioi euro eman zizkion Celsari, zorra txikitzeko —zorraren zenbatekoa talde osoaren merkatu balioa baino handiagoa da—. Inoiz egin duen erreskate industrial handiena izan zen, eta, diru horren truke, baldintzak ezar diezazkioke jabe berriari.
Baionan, oparo
Bokalen ere industria talde batek erostea nahiago luketela onartu du Torresek, baina berak baldintza pare bat jarriko lituzke: «Arcelor saihestuko nuke; talde horretan egon ginenean, ez genbiltzan ongi. Eta burtsan kotizatua ez dagoen enpresa bat bada, hobe». Ikusteko dago ea Espainiaren babesak haiei eragiten dien, baina lasai daude. Duela urtebete, laminagailu berria martxan jarri zuten, eta, iaz, irabaziekin amaitu zuten. Hori dela eta, langileei gainsaria eman zieten abenduan. Azken 30 urteetan bigarren aldiz gertatu zen hori.
«Gu operaziotik kanpo uztea ez litzateke koherentea izango gurean egindako inbertsioekin. Taldeak duen langunerik errentagarriena gara, eta itsasbazterrean gaude, portu batekin. Ez da faltako gu erosteko asmoa duen enpresarik». Datuek berretsi egiten dute Torresen pragmatismoa. Celsaren datuen arabera, bere fakturazioaren %9k Bokaleko plantan du jatorria, eta Baionako portuko zama mugimenduaren %40k altzairutegiarekin harremana du.
