Hartzekodunekin egindako zorra apaltzearen ordez, Ekuadorko Gobernuak 450 milioi dolar inguru inbertitu beharko ditu datozen hemezortzi urteetan Galapago uharteak zaintzeko. Izan ere, munduko itsas erreserba garrantzitsuenetariko bat dago Galapago uharteen inguruan, baina ingurua arriskuan dago, arrantza intentsiboagatik eta klima aldaketagatik. Espezie garrantzitsu batzuk galbidean daude han, mailu marrazoak, marrazo baleak eta itsas dortokak, adibidez.
Hala izan da operazioa: estatuak jada salduak zituen zor tituluak erosi dizkie Credit Suissek hartzekodunei, hasieran 1.630 milioi dolar inguru balio zutenak, eta berriro salduko ditu, 656 milioi dolarrean. Aurrez Ekuadorko Gobernuak hartzekodunekin zuen 1.630 milioi dolarreko zor hori 2030, 2035 eta 2040 urteetarako ordaindu behar zuen, interes tasa gorakorrekin. Orain, 656 milioi dolar horiek %6,975eko interes tasa finkoarekin itzuli beharko ditu, 2041ean beranduenez, Pablo Arosemena Ekuadorko Finantza eta Ekonomia ministroaren arabera. Bankuak eta inbertsio funtsak hasiak dira jada bonuak erosten: Erresuma Batuko Legal & General funtsak 250 milioi dolar inbertitu ditu titulu berrietan.
Hartzekodunek erosi zituzten zor tituluen balioak nabarmen egingo du behera, baina erosle berriek ziurtasuna izango dute Ekuadorrek ordaindu egingo duela, aipatutako interes tasak ordainduta. Izan ere, Ameriketako Estatu Batuetako DFC International Development Finance Company finantza erakundeak ziurtatuko die operazioa bonuen erosleei, eta IDB Garapenerako Banku Interamerikarrak 85 milioi euroko bermea jarriko du.
Berme hori garrantzitsua da bonuak erosiko dituztenentzat, XIX. mendearen hasieratik hona 11 aldiz egin baitu porrot herrialdeak, inbestitzaileei zorrak ordaindu gabe utzita.
Trukean, datozen hemezortzi urteetan Galapago uharteak kontserbatzeko planak egin beharko ditu Ekuadorrek. Hala ere, inguru natural hori zaintzera bideratu beharreko diru horren gehiena ez du Ekuadorko Gobernuak zuzenean jarri beharko; izan ere, zorraren berregituraketa horrek beste 323 milioi dolar sortuko dituela kalkulatu du Credit Suissek.
Suitzako banku horren arabera, bi zatitan sortuko da diru hori datozen hemezortzi urteetan: urtean 12 milioi dolar funts berrietan, eta urtean 5,4 milioi dolar Galapagos Life Found funtsari egingo zaizkion dohaintzetan. Gainera, dohaintza horiek itsas fauna mantentzeko proiektuetan inbertituko direla dio bankuak, eta kalkulatu dute inbertsio horiek 227 milioi euroren dohaintzak erakarriko dituztela. Hala, Credit Suissek eta Ekuadorko Gobernuak kalkulatu dute datozen ia bi hamarkadetan 450 milioi dolar izango dituela Hegoamerikako herrialde hark inguru natural hori zaintzeko.
Ekuadorko Parlamentua desegin berri duen Lasso presidentearen proiektua da zorraren berregituraketa hori, eta ia bi urte daramate horretan lanean. 2021eko azaroan Glasgown (Eskozia) egin zen COP-26 Nazio Batuen Erakundearen klima aldaketari buruzko goi bileran iragarri zuen asmoa Lassok berak, eta 2023ko maiatzean egin dute akordioa. Jose Antonio Davalos Ingurumen ministroak Galapago uharteetako naturan izango duen eragin positiboa nabarmendu du: «2.500 itsas espezie babesten laguntzeaz gain, arrantza jasangarria lortzen ere lagunduko digu».
Galapago uharteak
Ekuadorko kostaldetik ia mila kilometrora dagoen uhartedi bat da, eta Ozeano Pazifikoko Humboldt itsaslaster hotzak jotzen du. Itsaslaster horrek arrain mota ezberdin asko eramaten ditu Galapago irlen ingurura, eta arrantzontziak erakarri. Arazo handia dute legez kanpoko arrantzarekin, eta hainbat itsas espezie galbidean dira horregatik.
Ekuadorko Gobernuaren arabera, Galapagoetako eremu babestuak indartuko ditu —bi itsas erreserba eta parke natural bat—, eta gehitu dute horrek uhartediko itsas ekosistema garrantzitsuen ongizatea bermatuko duela, galbidean diren espezieak babestuz.
Orain, funts berriekin, Galapago Uharteen Itsas Erreserba 130.000 kilometro koadrotik 190.000 kilometro koadrora handituko dute, eta Galapago uharteditik Costa Ricako itsas mugaraino babestutako korridore bat sortuko dute, espezie migratzaileek korridore seguru bat izan dezaten. Dirua Galapagos Life Found funtsak kudeatuko du, eta eremu naturala kontserbatzeko programak egingo dituzte datozen hemezortzi urteetan.
Inguru naturala zaintzearen ordez herrialde baten zor publikoa berregituratzea ez da kontu berria. 1970eko hamarkadan, Erdialdeko eta Hegoaldeko Amerikako herrialde askok milioika dolarreko finantzaketa lortu zuten, baina askok ezin izan zituzten zorrak ordaindu. Mexikok, esaterako, 1982an 80.000 milioi dolarreko zorra ordaintzeari utzi zion, eta herrialde askok egin zuten beste hainbeste gerora. Hala, 1987an, Boliviak bere zorretik 650.000 dolar barkatzea lortu zuen, Amazonas ibaia elikatzen duten ibaiadarrak zaintzeko 3,7 milioi dolar inbertitzearen truke.
XXI. mendean ere badira ereduak. 2021eko azaroan, Belizek ia 200 milioi dolar apaldu zuen zorra, bere itsas eremuaren %30 babesteagatik, eta Barbadosek 150 milioi euroko zorra berregituratu zuen itsasoaren %30 babestearen eta ekonomia urdina sustatzearen truke.
Ekuatoretik gertu dauden eta bioaniztasun handia duten herrialde askorentzat aukera izan daiteke antzeko operazioak egitea. Izan ere, klima aldaketak gehien eragiten dien herrialdeak dira, zorpetuta daude, eta hartzekodunei ordaintzeko zailtasunak dituzte.
Inkestaren emaitzarekin bat egiten du Ainhoa Saitua Euskal Herriko Unibertsitateko Giza Baliabideak Graduko irakasle eta Ekonomistak elkarteko kideak: «Gazteek eta nerabeek ez daukate nahikoa ezagutza sistema finantzarioaren inguruan». Eta hori aldatzeko, ezinbesteko espazioak dira hezkuntza zentroak. Hego Euskal Herriko hezkuntza planek barne hartzen dituzte finantza arloko irakasgaiak, hala nola Ekonomia eta Enpresen Administrazioa. Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako 3. eta 4. mailan eta Batxilergoan eskaintzen dituzte, baina hautazkoak dira.
Horrenbestez, informazio hori nondik lortu ezin asmatu sartzen dira lan mundura gazte asko, eta orduan iristen dira galderak arrapaladan: Zer zerga ordaindu, errenta aitorpena nola egin, interes tasak zer diren… Horiexek gazteen artean gehien errepikatzen direnak.
Baina zirt edo zart egiteko, «ezinbestekoa» da aukera bakoitzaren arriskuak aztertzea. «Mendira doanak jakin behar du zein onddo den pozoitsua eta zein ez. Ba berdin gertatzen da finantza arloko erabakiekin. Erabaki bakoitzaren arriskuak zein diren jakin behar da», azpimarratu du Saituak.
Horietako batzuk zerrendatu ditu Joseba Barandiaran Ekonomistak elkarteko presidenteordeak: «Ezagutza urria denean, posible da erosketak behar besteko segurtasunik gabe egitea, zenbait baliabideri uko egitea, edo hipoteka baten kontratua ez ulertzea».
Ekonomia, lehen lerrora
Bat datoz Saitua eta Barandiaran: Finantza heziketak «pisu handiagoa» izan behar du hezkuntza sisteman. Halere, beti dago zer ikasia. Urteak joan, urteak etorri, gizartea nola, hala aldatzen dira joera eta baliabide ekonomikoak. Horregatik, «ezinbestekoa» da helduek finantzen inguruko informazio eguneratua izatea. Azken urteotan diru mugimenduak egiteko zabaldu den Bizum aplikazioa jarri du Barandiaranek adibidetzat: «Adineko zenbaitek eskudirua erabiltzen jarraitu nahi du, horrela egin izan duelako beti. Orduan, digitalizazioak eta finantza heziketa eskasak arrakala handia sortzen dute».
Horiek hala, hezkuntza zentroek bakarrik ez, beste espazio batzuek ere finantzan hezteko aukerak eman behar dituztela uste du presidenteordeak: «Formakuntza ezinbestekoa da, baita kolektibo zaurgarrientzat ere: etorkinak, gazteak, adineko jendea… Udalek ere eskaini behar lituzkete informazio finantzarioa helarazteko programa eta ekinaldi jakin batzuk».
Azaldu duenez, elkarteak birritan bultzatu ditu halako egitasmoak, baina horiek «egonkorrak eta eraginkorrak» izateko, hauxe da gakoa: finantza heziketa ezinbesteko ezagutza alortzat jotzea, eta administrazio publikoek zein Eusko Jaurlaritzak «lehen lerroan» jartzea.
Izan ere, gaur-gaurkoz finantza arloko irakasgaiak hautazkoak dira DBHn eta Batxilergoan; hortaz, «hautazko hori ezin ikasi gelditzen da gehiengoa». Iritzi berekoa da Saitua. Haren arabera, ikasgai horiei pisu handiagoa emateaz gain, beste diziplina batzuekin uztartu behar dira. «Matematikaren gutxieneko ezagutza izatea ezinbestekoa da edozein erabaki finantzario hartzeko. Baita ekonomiaren historia ezagutzea ere».
Irakasle lanetan, nor?
Hezkuntza zentroetako hutsune hori bete nahian, ekonomiari lotutako gaien inguruko ikastaroak eta programak jarri dituzte abian hainbat finantza erakundek, hala nola Kutxabankek eta Laboral Kutxak. Lehenak gaur zortzi urtetik eskaintzen du Bizitzarako Finantzak programa; Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntza zentroetako DBHko 3. eta 4. mailetan eta Lanbide Heziketako 1. mailan. Ekimenaren helburua zera da: nerabeek finantza arloko oinarrizko kontzeptuak barneratzea.
Programaren koordinatzaile Lourdes Antañok saio horien dinamika azaldu du. Simulazio jokoen bidez lantzen dituzte finantza arloko gaiak, zenbait astez. Kutxabankeko langileak lehen eta azken saioetan izaten dira ikasgelan, eta alde handiak atzematen dituzte bi saio horien artean: «Hasieran, zergaren bat ordaintzen duten galdetzen diegu gazteei, eta ia guztiek esaten dute ezetz, ez dutela zergarik ordaintzen. Baina erosketak egiten dituzten galdetuta, ia denek erantzuten dute baietz. Eta orduan azaltzen diegu, zera, erosketak egitean dagoeneko ordaintzen dutela, gutxienez, zerga bat: BEZa. Jokoak aurrera egin ahala, horrelako kontuekin ohartzen dira».
Oinarrizkoenetik hasten dituzte saioak. Aurrekontu orrian agertzen diren kontzeptuak azaltzen dituzte: diru sarrerak, irteerak, saldoa. «Aurreztearen garrantzia nabarmentzen dugu. Baina zenbait kasutan enpresa munduarekin lotutako kontzeptuak ere azaltzen ditugu: etekinak, sozietateen gaineko zerga, eta halakoak», azaldu du Anta-ñok. Ikastaroaren amaieran, galderentzako tartea izaten dute gazteek, eta hauexek dira gehien errepikatzen direnak: hipotekaren maileguek eta zergek nola funtzionatzen duten. Halere, izan dira aldaketak zortzi urteko ibilbidean: «Nabari da hezkuntza zentroetan gero eta gehiago hitz egiten dela ekonomiaren eta finantzaren inguruan».
Barandiaranek ere hartzen du parte halako egitasmoetan, Laboral Kutxaren bitartez. Haiek ere eskoletan izaten dira, eta egitasmoaren helburua bera da: gazteak oinarrizko konpetentzia finantzarioetan trebatzea. Baina EHUko irakasleak zalantzan jartzen du halako ikastaroak finantza erakunde pribatuen esku egon behar ote diren: «Zilegi izan arren, enpresa bat da, eta bakoitzak bere jarduera ekonomikoaren aldeko apustuak egingo ditu». Haren arabera, agente desberdinen esku egon behar du finantza heziketak. «Etxean ere normaltasunez hitz egin behar da diru kontuei buruz».
Goizeko lehen orduan iritsi ziren martxalariak Gasteizera. Asteartean abiatu ziren oinez, Bilbotik eta Bergaratik (Gipuzkoa), eta atzo egin zuten Aguraindik (Araba). Hiru zutabeek Gamarran egin zuten bat, azkenengo kilometroak elkarrekin egiteko. Guztira, ehun lagunek baino gehiagok hartu zuten parte martxa horietan. Zuberoa plazan, dena den, Euskal Herriko txoko guztietatik bertaratutako beste ehunka lagun batu zitzaizkien protestara. Martxa oinez egiterik izan ez zutenak autobusez joan baitziren, manifestazioan parte hartzera.
Felix Uribarri berriztarrak, esterako, Bilbotik egin zuen Gasteizerako bidea, beste hogeita hamabost bat lagunekin batera. Bidea «pozik eta alaitsu» egin zutela adierazi zuen: «Umorez eta gogoz egin dugu, zerbait lortuko dugun esperantzaz. Ea Urkulluk entzuten digun…».
Bergaratik ere beste hogeita hamar bat abiatu ziren; horietako bat izan zen Miguel Angel Murgiondo. Hark ere bidean izandako «giro ona» nabarmendu zuen. Javier Casanellasek eta Julia Floresek, berriz, bidearen «gogortasuna» azpimarratu zuten: «Luzea izan da, eta lo egiteko ere ez da erraza izan batzuetan, baina merezi izan du: borrokan jarraitu behar dugu».
Haien aldean, bide laburragoa egin zuten Arabako pentsiodunek: Aguraindik irten zen hirugarren zutabea, hogeita hamar bat lagun inguru denera, kilometroz kilometro Gasteizeraino iritsi arte. Bada, bidean igarotako herri guztietan jasotako «harrera ona» goratu zuen Mikel Lopez de la Callek: «Dulantzin 80 bat lagun batu ginen, eta egunetik egunera jende gehiago elkartu gara. Gerra emateko gogoa daukagu, gutxienez, 1.080 euroko gutxieneko pentsioa lortu arte».
219.024 pentsio hobetzeko
Gasteiz iparraldetik hiriaren erdigunerako bidea egin zuten manifestariek, nork bere pankartarekin, baina aldarrikapen nagusi batekin: pentsioek «duinak eta publikoak» izan behar dutela, eta, betiere, 1.080 eurotik gorakoak. Protestaren amaieran, pentsiodunek nabarmendu zuten «premiazko eta justiziazko aldarrikapena» dela. Izan ere, Hego Euskal Herrian, egun, 219.024 pertsonak jasotzen dute 1.080 euro baino gutxiagoko pentsioa; eskatzen duten gutxienekotik beherakoa, alegia. Horietako gehienak emakumeak dira, gainera.
Hori horrela, pentsiodunen mugimenduak uste du euskal erakundeek badituztela «baliabideak eta eskumenak» pentsioak handitu ahal izateko. Haien kalkuluen arabera, 230 milioi euro inguruko kostua izango luke horrek Eusko Jaurlaritzarentzat, eta 60 milioi eurokoa Nafarroako Gobernuarentzat, «aurrekontuaren %2 ingurukoa». Argi azaldu zuten: «Erabaki hori hartzea EAEko eta Nafarroako parlamentuen borondate politikoaren mende dago, eta ez dago hori eragozten duen arrazoi politiko edo ekonomikorik».
Ez da pentsiodunen eskaera bakarra, dena den: erretiro adina berriro 65 urtetan jartzea eta pentsioa osorik jasotzeko kotizatu beharreko urteak hamabostera jaistea ere eskatzen dute. Pentsioen erreformaren lege proiektua tramitean dela baliatu nahi dute Espainiako Gorteetan ordezkaritza duten alderdiei presio egin eta aldaketa horiek jaso ditzaten eskatzeko. «Igandean gogoraraziko dizuegu», adierazi zuten protestaren amaieran.
Izan ere, Madrilek onartutako pentsio erreformari argi baino askoz itzal gehiago ikusten dizkio pentsiodunen mugimenduak. Erreformaren ondorioz pentsioak zertxobait igoko badira ere, ez da «nahikoa», mugimenduaren iritziz. Horregatik, argi dute helburua lortu arte mobilizatzen jarraituko dutela; astelehenean bertan Iruñera eramango dute protesta, hain justu ere.
«Pentsioak gaurkotzeko indizea, jasangarritasun faktorea eta beste hainbat murrizketa eragotzi ditugun bezala, bidezkoa dena lortzeko gai izango gara», azpimarratu zuten. «Mobilizazioa da gure bermea. Borroka hau irabaziko dugu».