Espainiako Gobernuak iazko udan onartu zuen norbere kontuko langileen kotizazio sistema berria. Haren helburua da kotizazioa benetako diru sarreren araberakoa izatea; izan ere, gaur egun langile gehienek gutxieneko oinarriaren arabera egiten dute, nahiz eta gehiago ordaintzeko gaitasuna izan. Sistema berria urtarrilean jarri zen martxan, baina hiru urteko epean modu mailakatuan egokituko da. Hala, 2025etik aurrera, langile autonomoek etekinen araberako ekarpena egin beharko diote Gizarte Segurantzari.
Eskemaren aldaketa horrek, ordea, eragin zuzena dauka kooperatibistengan eta, bereziki, Lagun Aro bezalako BGAE borondatezko gizarte aurreikuspeneko erakundeetan, haien kotizazio eredua sistema publikoaren eta mutualitate sistemaren arteko banaketan oinarritzen baita. Sistema misto hori, ordea, ez dago lege berrian jasota, eta maila berean jartzen ditu norbere kontuko langileak eta kooperatibistak.
«Planteamenduarekin ados gaude, baina gure errealitatea ez dago legean jasota, eta aldaketarik egin ezean, lehenago edo beranduago eragingo digu. Izan ere, guk ere Gizarte Segurantzari egin beharreko kotizazioa handitu egin beharko dugu, eta ez dugu tarterik izango mutualitateari ordaintzeko», ohartarazi du Carlos Maza Lagun Aroko idazkari nagusiak.
Lan etekinak eragiketan
Gaur egun, hileroko ekarpenaren %60 sistema publikoari egiten diote, eta %40 BGAEri edo aurrezki poltsa propioari. 2010az geroztik, gainera, ez dute gutxieneko oinarriaren arabera kotizatzen, soldataren arabera baizik. Ondorioz, haien ekarpenak Gizarte Segurantzaren araubide orokorreko batezbestekoaren antzekoak dira— 1.800 euro ingurukoa da—. Denera, 30.000 lagunek kotizatzen dute Lagun Aroko eredu mistoarekin; Mondragon taldeko kooperatibistak dira gehienak.
«Gaur egun egiten ditugun ekarpenekin ez genuke arazorik izango, sistemak ezartzen dituen kotizazio oinarriak handiak direlako; baina, aurrera begira, tarte horiek estutuz joango dira, eta arazoak izan ditzakegu orduan, ekarpenaren %100 Gizarte Segurantzari ordaindu beharko diogulako», esan du Mazak.
Ez da aldaketa bakarra, nolanahi ere: soldataz gain, orain arte kontuan hartzen ez ziren beste diru sarrera batzuk ere lan etekin gisa hartzera behartzen die legeak autonomoei. Horien artean daude, besteak beste, etekin finantzarioak edota kapital etekinarenak —enpresaren irabaziak bazkidearen kapitalera itzultzea adosten den kasuetan—. Hori horrela, lan etekinen zenbatekoa nabarmen areagotzea eragingo dio kooperatibako bazkideari, eta, beraz, baita kotizazio oinarria eta ekarpena bera ere.
Mazak adierazi duenez, «kontzeptu akats bat» dago hor, errealitatearekin bat ez datorrena. «Ministerioak argudiatu du Espainian autonomoen lan etekinak oso txikiak direla, eta beste diru sarrera batzuk izaten dituztela; eta horregatik gehitu dutela eragiketa horretan kapitalaren etekinarena. Baina gure kasua ez da hori; ez du zentzurik. Gure datu guztiak ezagunak dira: gardenak gara».
Lagun Aroko idazkari nagusiak gogorarazi du kooperatibisten egungo kotizazio sistemak Gizarte Segurantzaren sorreran daukala abiapuntua, izan ere, urte haietan kotizazio sistematik kanpo geratu ziren kooperatibistak. 1967an batu ziren Langile Autonomoen Araubide Berezira, «behin-behineko irtenbide modura». Orduz gero, sistema publikoaren eta mutuaren arteko banaketa sistemaren bitartez kotizatzen dute gehienek, nahiz eta badiren Gizarte Segurantzaren araubide orokorraren bidez egiten dutenak ere.
«Gu ez gara autonomoak, araubide bereziaren arabera kotizatzen dugun arren», ohartarazi du Mazak. «Beraz, gure figura onartzen ez duten bitartean, edozein aldaketa egiterakoan kooperatibisten berezitasunak kontuan hartzea eskatzen dugu. Orain arte ongi funtzionatu du sistemak», azpimarratu du
Kezkatuta, baina lasai
Autonomoen kotizazio sistema berria onartu zenean egin zioten ohartarazpena Madrili, eta, harrezkero, eredu propioaren berezitasuna legean jasotzeko ahaleginean aritu dira. Espainiako Gizarte Segurantzako Ministerioko ordezkariekin bildu dira, eta Vox ez beste alderdi politiko guztien nahiz Espainiako eta Kataluniako kooperatiben elkarteen babesa izan dute horretarako. Baita Eusko Jaurlaritzarena ere.
Bada, «erdi-adostuta» zuten testuaren zuzenketa, eta azken pausoa baino ez zen falta, harik eta hauteskundeetarako deialdiak dena ezerezean utzi duen arte. «Prozesua behin-behinean geratu dela pentsatu nahi dugu», adierazi du Mazak. Kezkatzen du etor daitekeenak, okerrenean Lagun Aroren zimenduak kolokan egon daitezkeelako, eta haren «zaintza sistema» ezbaian. Baina oraindik aukerak badirela ziur da: «Lasai gaude, eta mezu hori helarazi diegu bazkideei ere: astia badugu oraindik».
Urteroko batzar orokorra egin zuen atzo Euskal Herriko Itsas Foroak, Gasteizko Europa biltzar jauregian. Parte hartzaileen artean zeuden, besteak beste, hiru euskal ontziolen —Balenciaga, Murueta eta Zamakona—, armadoreen eta gainerako enpresen arduradunak. Halaber, bilkuran izan ziren Eusko Jaurlaritzako eta Espainiako Gobernuaren ordezkariak.
Euskal ontziolak eta haientzat lan egiten dituzten enpresak ordezkatzen duten elkartearen arabera, kideen fakturazioa %18 handitu zen 2022an, aurreko urtearekin alderatuta. Enplegua ere %3 handitu zuten, 13.700 langileko langara iristeraino.
Joan den urteko emaitza onak nabarmendu zituen Aitor Uriarte Euskal Herriko Itsas Foroko presidenteak, fakturazioa 3.300 milioiraino handitzea lortu baitzuten elkarteko enpresek iaz, inflazio handiak nabarmen eragin duen egoera ekonomiko batean. Izan ere, ekoizpen kostuak handitzeaz gain, ziurgabetasuna ere ekarri baitzuen Ukrainako gerrak. Horregatik, haren hitzetan, emaitza are adierazgarriagoa da: «Euskal itsas industriak bere posizioari eta nazioartean lehiakor izateari eusten dio eduki teknologiko handieneko ontziei dagokienez: offshore eolikoa, arrantza, konbentzionalak ez diren propultsioak…».
Ez da gutxi, sektoreak Europan eta munduan izan dituen zailtasunak kontuan hartuz gero. Izan ere, nazioartean behera egin zuen eskaera kopuruak iazko urtean 2021eko datuekin alderatuta, eta jaitsi egin zen fakturazioa ere. Foroak aditzera eman duenez, hainbat dira horren atzean dauden arrazoiak: zamaontzi berrien prezioaren garestitzea, Asiako ontziolen saturazioa —goia jo zuten 2020an eta 2021ean eskariei dagokienez—, eta prezioen eta joera makroekonomikoen inguruko ziurgabetasuna.
Edonola ere, iazko aldeko joerari eutsi nahi dio aurten ere euskal industriak. 2023rako aurreikuspenak baikorrak dira, Euskal Herriko Itsas Foroaren arabera, eta handitzen jarraitzeko bidea emango die enpresei. Bada, euskal ontziolek eskaera zorroa betea dute dagoeneko: hamalau itsasontzi eraikitzeko eskaera dute gaur-gaurkoz.
Langileak falta dira
Sarai Blanc Foroko zuzendari nagusi berriak ohartarazi zuen, halere, erronkak ugari dituela sektoreak, egoera ekonomikoaz gain. Trantsizio digitalari eta energetikoari aurre egiteko ikerketa eta garapeneko inbertsioa areagotzea eta kualifikazio handi eta ertaineko langileak aurkitzea dira horietako bi. Hain zuzen ere, eskulana erakartzeko proiektuak eta ekintzak ditu esku artean elkarteak beste enpresa batzuekin, unibertsitateekin eta, bereziki, Lanbide Heziketako zentroekin.
Atzoko bilkuraren amaieran, aitortza egin zioten Javier Lopez de Lacalleri, 1993an elkartea sortu zenetik zuzendari kudeatzaile izan denari. Sektorean 30 urtetik gora egindako lana eskertu zioten, baita euskal itsas industriaren eta kulturaren hedapenari egindako ekarpena ere.
Sindikatuaren Donostiako egoitzan eman zituzten atzo hauteskunde sindikalen azken datuak, eta, Muñoaren arabera, garrantzi handia ematen diete enpresa txikiei eta ertainei: «Gure ahaleginaren parte handi bat jartzen dugu ELAren lana ez dadin mugatu sektore tradizionaletara. Beste hainbat sektore desberdin eta txikiagoetakoetara iritsi dadila bilatzen dugu». Hala azaldu zuen Joseba Villarreal hauteskunde sindikaletako arduradunak:«Askotan hitz egiten da enpresa edo sektore handi eta ezagunez, baina ELAk enpresa txiki eta ertainetan dauka ordezkaritza handiena, eta hori uste dut azpimarragarria dela. ELA ez da soilik CAF edo Bellota, nahiz eta horiek ere garrantzitsuak diren».
ELA Hego Euskal Herriko lehen indar sindikala da oraindik ere. 2023ko apirileko kontaketaren arabera, 8.920 ordezkari ditu guztira: ordezkari guztien %36,1. Bigarren sindikatua, CCOO, alde handira dago, 4.913 ordezkari baititu (%19,9). Villarrealek adierazi zuen sindikatua «oso pozik» dagoela emaitzekin; izan ere, 2023ko apirilean iazko abenduan baino 103 ordezkari gehiago ditu.
Nafarroako emaitzak goratu zituen Villarrealek. Izan ere, hirugarren indarra da ELA, baina bigarrenetik gero eta gertuago dago. UGT da lehen indarra, baina 2006ko abendutik beherakada izan du: garai hartan, ordezkarien ia %31 ziren harenak, eta egun %24,6 dira. CCOO da bigarren indarra, %24,1ekin, eta ELAk %23,2 ditu. «Bigarren sindikatua izatetik gertuago gaude egunez egun, baita lehenengoa izatetik ere», adierazi zuen.
Muñoaren ustez, ELA izaten ari den gorakada egunero egiten duten lanaren ondorioa da: «Jendeak zergatik ematen dio botoa ELAri? Iruditzen zaiolako tresna eraginkorrena izan daitekeela». Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan egin du gora, eta Araban, aldiz, behera: abenduan lurraldeko ordezkarien %37,4 ziren ELArenak, eta apirilean, %36,8. Hala ere, Araban oraindik ere lehen indarra direla gogorarazi zuen Villarrealek. Federazioka, industrian eta eraikuntzan (%37,3), zerbitzuetan (%33,9) eta Gizalan-Zerbitzu Publikoetan (%39,6) gehiengoa du, eta nabarmendu zuen alor horietan gainontzeko sindikatuekiko aldea handitu dutela.
LAB, gehien hazi dena
2006tik hona LAB da Hego Euskal Herrian ordezkaritza gehien handitu duena. 2006ko abenduan, ordezkarien %15,7 zituen (4.005), eta %19,1eko kuota du orain (4.722). Nafarroan hazi da gehien, ordezkarien %12,3 baitzituen 2006an, eta %17,3 egun. Laugarren indarra da Nafarroan, halere: ELA baino sei puntu atzerago.
Lau sindikatu nagusietatik kanpo, Hego Euskal Herriko ordezkarien %10,5 beste sindikatu txikiago batzuetakoak edo independenteak dira. Hala ere, sindikatu horietako asko sektore jakin batzuetakoak dira, eta horietako batzuetan indar nagusia dira. Adibidez, Osakidetzan SATSE bigarren indarra da, ELAren atzetik, eta EAEko hezkuntzan, Steilas da nagusi irakasleen artean.