Leku batzuetan kortesiazko keinua dena derrigor ordaindu beharreko tasa da AEB Ameriketako Estatu Batuetan. Legeak horretara behartzen ez duen arren, bezeroek %15 eta %20 arteko propinak utzi ohi dituzte, batez ere, ostalaritzan. Halere, propinak ez ziren han sortu, Ingalaterran baizik, Erdi Aroaren azken kondarretan.
Ekintzak berak latinezko propinare (edaten eman) aditza du jatorria. Eta aditz hori, berriz, grezierazko propinein hitzetik dator, zeinak edan baino lehen esan nahi duen. XVI. mendearen inguruan hasi ziren goi klasekoak beste etxeetako zerbitzariei eta morroiei txanponak ematen, haien egonaldian zehar jasotako arreta eta tratua saritzeko. Diru horri propina deitu eta berehala hedatu zen munduko beste bazterretara.
Ikusi gehiago: Propinak: zergatik, nola eta norentzat
XIX. mendearen bukaeran iritsi ziren AEBetara. Garai hartan iritsi zen, halaber, esklabotzaren amaiera. 1870. urtetik aurrera hasi ziren esklabo ohiak lanean -AEBetako lan merkatuan, alegia-, baina lanpostu batzuetan baino ezin zezaketen lan egin; morroiak, zerbitzariak, bizarginak eta trenbideko zamariak ziren ia denak, eta propinak baliatu zituzten haien lana ordaintzeko, ostalaritzan lan egiten zutenei ordaintzeko, batez ere.
Horiek hala, langile mugimenduak lan baldintzak hobetzeko urratsak ematen zituen bitartean, denboran izoztuta nola, hala gelditu ziren jatetxeetako eta tabernetako zerbitzarien soldatak. Izan ere, esklabo ohiak eta emakumeak ziren ostalaritzan lan egiten zuten gehienak -ikerketa baten arabera, gaur egun ere emakumeak dira AEBetako zerbitzari guztien ia bi heren-.
Lanbideen arteko soldaten desoreka hori are nabarmenagoa egin zen 1968an. Garai hartan jarri baitzuten lehenbizikoz indarrean gutxieneko soldata, baina itunetik kanpo utzi zituzten ostalaritzako langileak.
Oraindik propinen menpe
Egun, beste sektore gehienetan ezarritakoa baino lau aldiz txikiagoa da AEBetako ostalaritzako langileen gutxieneko soldata. Gutxienez orduko 2,12 dolar irabazten dute; gainontzeko lanbide ia guztietakoek, berriz, 8,50 dolar -eta 9,50 dolarrera igoko dute uztailean-. Gutxieneko soldata horiek AEBetako Gobernu Federalak ezarri zituen, baina estatu bakoitzak eskumena du horiek horrela mantentzeko edo igotzeko.
Hain justu, bigarren aukeraren alde egin dute zazpi estatuk azken hilabeteotan: Alaskak, Kaliforniak, Minnesotak, Montanak, Nevadak, Oregonek eta Washingtonek. Halere, badago aldea estatu batetik bestera. Alabaman orduko 7,25 dolarretik gora irabazten dute jatetxeetako zerbitzariek, Kalifornian, berriz, horren bikoitza: 15 dolarretik gora.
Urtebetetze bazkariko azken kondarrak. Ebakia edan, eta kontua eskatu. Ez da zenbaki txikia ordaindu beharrekoa, baina zerbitzaria fin aritu da. Bi, bost, hamar? Gutxiegi izango da, ala gehiegi? Zenbateko propina eman, horixe izaten da galdera askotan, eta ez da erraza asmatzen.
Ostalaritzan -eta beste zenbait lanbidetan- ohikoa da bezeroek langilearen jarduna saritzea. Halere, sari guztiak ez dira berdinak. «Propina asko uzten duen jendea dago, baina baita oso gutxi edo ezer uzten ez duena ere», dio Suharri (Hernani) jatetxeko nagusi Alberto Rodriguezek. Salbuespenak salbuespen, bezeroaren jatorriaren araberakoak dira propinak: «Atzerriko bezeroek hemengoek baino propina handiagoak uzten dituzte. Euskal Herrian bizi denak, batez beste, 50 zentimo uzten baditu, atzerritik datorrenak 4 euro inguru utziko ditu».
Ikusi gehiago: Propinak, AEBetako esklabo ohiei ez ordaintzeko
Suharriko langileek sukaldeko txokoan dagoen poto batean gordetzen dituzte txanpon eta billete estra guztiak. Eta, ondoren, beren artean banatzen dituzte. Baina gero eta txanpon gutxiago banatu behar dituzte, bezeroek gero eta propina txikiagoak -edo bat ere ez- ematen dituztela azpimarratu baitu Rodriguezek. Motiboen artean, hauexek: ia produktu guztien garestitzea eta krisia.
Baina bada aintzat hartu beharreko hirugarren eragile bat: ordainketa elektronikoak. «Jendeak ez du eskua poltsikoan sartzen. Asko hazi da txartelaren erabilera. Ez dago kanbiorik, eta kanbiorik ez dagoenez, ez dago propinarik», adierazi du jatetxeko nagusiak.
Propinak, digitalean
Besteak beste, COVID-19aren pandemiak eman zion bultzada ordainketa elektronikoari. Koronabirusaren kutsatzeak ahalik eta gehien murrizteko, gastu txikienak ere elektronikoki ordaintzeko eskatzen hasi ziren saltoki eta jatetxe askotan. Hiru urte ondoren, gora egiten jarraitzen dute ordainketa elektronikoek, eta gero eta gutxiago dira diru zorroa txanponekin beteta dutenak.
Kutsatzeak soilik ez, irudi du txartelaren eta mugikorraren bidezko ordainketek propinak ere murriztu dituztela. Horri irtenbidea aurkitu nahian, txartelarekin ordaintzen duten bezeroei propina datafonoan txertatzeko aukera ematen diete zenbait jatetxek. Hiru aukera izan ohi ditu bezeroak: propinarik ez ematea, makinan iradokitako kopurua onartzea -kontuaren %5 eta %10 arteko propina izan ohi da-, edo norberak nahi duena ematea. Zenbait ikerketaren arabera, propina zuzenean fakturan sartu, eta bezeroak hori onartu edo ez erabaki behar duenean, litekeena da botoi berdeari ematea.
Jatetxean horrelakorik erabiliko lukeen galdetuta, zera dio Suharriko nagusiak: «Ez. Ez dugu aukera hori ematen, eta ez dugu aukera hori emango. Diru hori fakturan sartu beharko litzateke, BEZa gehitu, banakatu… Propina utzi nahi duenak, utziko du, eta ez duenak utzi nahi, ez du utziko».
Soldata eskasak estaltzeko
Harekin bat dator EKA Euskadiko Kontsumitzaileen Elkarteko prentsa arduradun Ander Cornejo: «Argi izan behar dugu jatetxeak eskainitako arretagatik edo emandako zerbitzuagatik bolondreski egiten den dohaintza dela propina». Halere, uste du zilegi dela langileek propina eskatzea; betiere, bezeroa horretara behartzen ez badute.
Elkartean ere badute propinak emateko azken joeraren berri -datafonoan txertatzearena, alegia-. Halere, kontsumitzailea ez litzateke propina ematera behartuta sentitu behar: «Nolabait, langilea bezeroari propina emateko aukera eskaintzen ari zaio, ez behartzen». Dena den, eskura emanda edo txartelarekin ordainduta, EKAko kideen arabera, propinak ezin du, inolaz ere, soldata duin bat eskuratzeko osagarria izan. «Ostalaritzako jabeen ardura da soldata duinak bermatzea», propinak gorabehera. Diru estra hori langile bakoitzaren nominan txertatzea zaila litzatekeen arren -gehienetan emandako propinak ez doazelako inoren izenera, orokorrean jasotako zerbitzuaren trukean baizik-, langileen soldataren parte izan behar dutela iritzi dio EKAko prentsa arduradunak. Izan ere, «propinak ogasunean berdin-berdin ordaindu behar dira zerga modura», nahiz eta Gizarte Segurantzan kotizatu ez.
Nagusiak parte har dezake propinen gaineko erabakietan, baina ez du horien gainean agintzen. Bezeroek bolondreski ematen duten diru gehigarria izanik, establezimenduko jabeak ezin ditu debekatu. Horixe ebatzi zuen Espainiako Auzitegi Gorenak 2021eko epai batean, eta zehaztu zuen langile guztien artean banatu behar direla.
Ez da beti ongietorria
Nolako tokia, halako ohiturak; baita propinekin ere. Euskal Herriko tabernetan eta jatetxeetan norberak erabaki dezake zenbateko propina utziko duen -edo utziko duen-. Oro har, borondatezkoa da Europako herrialde gehienetan ere. Ipar Amerikan, berriz, bai AEB Ameriketako Estatu Batuetan, bai Kanadan, ia derrigor eman behar zaio zerbitzariari kontuan eskatzen dena baino diru pixka bat gehiago, hots; kontuaren %15 eta %20 artekoa izan ohi da propina toki horietan.
Beste leku batzuetan, ordea, bezeroak hobe du eskua poltsikoan gordetzea. Propina ematea edukazio txarreko keinutzat jo ohi dute Asia hego-ekialdeko zenbait herrialdetan. Esaterako, Txinan debekatuta egon da hainbat hamarkadatan zehar, eroskeriatzat zutelako. Halere, turismoa areagotu den lurraldeetan, egun ohikoa bilakatu da jatetxeetan propina ematea. Egoera bertsua da Japonian. Han propinak inoiz debekatu ez badituzte ere, edukazio txarreko keinutzat jotzen dituzte.
Kasinoetako langileak ere, propinen menpe
Ohikoen ostalaritzan diren arren, beste lanbide batzuetan ere indar handia dute propinek. Horien artean daude, adibidez, kasinoetako langileak. Bilboko Gran Casinon egiten du lan Carmen Valderasek, eta azaldu du propinek osatzen dutela beren soldataren zati handi bat. «Egunero erregistratzen dugu bezeroek ematen diguten diru gehigarria. Poto batean gordetzen dugu, eta hilabete amaieran guztion artean banatu, eta nominan sartzen digute diru hori».
Halere, azaldu du bezeroek gero eta propina txikiagoak ematen dituztela, eta horrek zuzenean eragiten diela beren soldatei, propinaren araberakoak baitira. «Duela zenbait urte propinek osatzen zuten gure soldaten %35 eta %40 artean. Orain, kopuru hori ez da %10era iritsiko». Horrenbestez, adierazi du oso aldakorrak direla beren soldatak, eta, horregatik, propinak ematera bultzatzen dituela bezeroak. «Askok [bezeroek] badakite propinak guretzat garrantzitsuak direla, baina gutxik jakingo dute zenbateraino diren garrantzitsuak».
Egoera ekonomiko eskasa, batetik, eta lanbideak berezkoak dituen baldintzak -gaueko lanaldiak, jaiegunetan lan egin beharra, etab.-, bestetik, kasinoko langileek mobilizazioei ekin zieten martxoaren amaieran. Besteak beste, enpresari eskatu diote soldata KPIaren arabera igotzeko eta kontziliazioa hobetzeko neurriak hartzeko.
Urte bat eta erdiren buruko sortu dute Ipar Euskal Herriko auto partekatuen kooperatiba: Aupa. Uztailean ibiltzen hasiko dira partekatzeko lehen sei autoak. Auto partekatuak proposatzen dituen Frantziako Citiz sarean sartu da Aupa. Kooperatibako partzuerretan ditu, besteak beste: Enargia, Bizi, COL Etxebizitzaren Langile Batzordea, Sokoa eta Herkide. Baita partaide diren hiriak ere: Baiona, Angelu eta Biarritz -hastapenean-, eta Euskal Elkargoa, Mugikortasunen sindikatuaren bidez.
SCIC, Interes kolektiboko sozietate kooperatiboa hautatu du Aupak. Zuzendari kargua hartu du Emeline Robillardek, eta dio molde egokia zela partaide pribatu eta publikoak hastetik xedean izateko: «Zinezko kooperazioa izan zedin zerbitzua abiatzeko, izan erabiltzaileekin, izan tokiko eragile eta kolektibitateekin».
BABeko hirigunean abiatu dute zerbitzua kausitzeko baldintza guziak alde ezarri nahi dituztelako. Jendea auto partekatuen baliatzerat akuilatzeko hiru faktore aipatu ditu Robillardek: biztanle dentsitatea, garraio moldeen arteko loturak eta aparkatzeko zailtasunak. Zerbitzua badabilela eta diruz sendoago direla ikustean, Lapurdi itsas hegi guzira hedatzeko asmoa du Aupak. «Hemendik bi urtera, Hendaiarainoko itsasbazter guziko beharrak estali nahi genituzke. Eta, ontsalaz, lau urteren buruko barnealdeko biziguneak».
Robillardek erran du goizago has daitezkeela aipatu eremu horietarik galdea heldu balitz. Bost urteren buruko, hogei autotara heldu nahi lukete. Galde horren egileak herritar taldeak izan daitezke, herriko etxeak, baita higiezinen sustatzaileak ere. «Partaide dugun COLekin solasean ari gara -baita HSA erakundearekin ere-, BABen edo Hego Landetan dituzten programa batzuetan auto partekatu lekuen sartzeko».
Autoen gutitzea xede
Elkargoko Mugikortasunen sindikatuak egitasmoaren abiatzea diruz laguntzea bidean da. Garraio moldea bultzatzeko, alde batetik, eta sindikatua bera erabiltzaile izateko, bestaldetik. Halaber, partaide diren hiru hirientzat. Erakundeetako agenteek eta hautetsiek erabiltzen ahalko dituzte auto partekatuak. Angeluko Herriko Etxeak hitzeman die auto bat baliatuko dutela, «herriko etxean duten auto saldoa ttipitzeko, eta kudeaketa osoki gure gain izanen delako».
Erakundeez gain, norbanakoak badira Aupako kapitalean eta autoen erabiltzaile izanen direnak. Hirurehun bat pertsonak segitzen dute kooperatibaren abiatzea.
Citiz Frantziako sareak dioenez, behar da gutieneko erabiltzaile kopuru bat partekatu autoa errentagarria izan dadin: 25 erabiltzaile autoka. «Asmoa da irauten duen zerbitzu bat izan dadin, zinez erabiliak diren autoekin. Ez gara ariko auto ezartzen, komunikatzen eta diru altxatzen, gero ez erabiliak izateko», erran du Robillardek.
Helburua baita bideetan diren autoak gutitzea. «Gure xedea da norbanakoen autoak ttipitzea eta jendea garraio eztietara iragatea: bizikletaz, oinez eta garraio publikoz ibiltzea». Orain arteko esperimentazioen emaitzak hor dira. Diotenez, auto partekatuekin hasten direnetan, hamarretarik zazpik etxeko auto bat bederen kentzen dute; komunzki, familia bateko bi autoetarik bat.
Hiriko aparkalekuetan eragina baduela dio Robillardek: «Auto partekatu bakoitz, hiru aparkaleku inguru libratzen dira hiri batean, eta bost eta zortzi auto artean desagertzen». Gehiago dena, eragina omen du beste garraio motentzat. «Autoko giltzarik ez dugularik gehiago sakelan, gure mugimenduak gehiago gogoetatzen ditugu, eta autoa gutiago erabiltzen».
Profil bat nagusi
Harpidetzak balio du autoa hilabetean zortzi orenez erabiltzen bada. «Erabilpen aldi bat kario dela pentsa daiteke, baina ez duzu autoaren erabilpena baizik pagatzen. Etxeko autoa, gelditua delarik ere pagatzen duzu, denboraren %95 geldirik dagoelarik».
Citiz sarearen hamar bat urteko esperientziatik jakina da zer jende mota den zerbitzu horren erabiltzaile nagusia. Robillardek laburbildu duenez, hiritarra eta diru ahalak dituena: «40 urte inguruko gizona, lanean, kalifikatua eta erosahalmen onarekin». Dioenez, Aupak nahi luke noizbait jende xeheagoa ere hunki «prezio sozialagoak edo helgarriagoak» proposatuz. Mugikortasunen sindikatuarekin, Txik Txak garraio sareko harpidetuei auto partekatuaren aukera ere proposatzea izan daiteke abiapuntua.
Aupa kooperatibako zuzendariak eman erabilpen adibide bat da ondokoa: Lapurdi eta Bordele (Okzitania) artean lanean ari den bat, trena hartuko duena Bordelera joateko, eta harat eta, Citiz sareko auto bat baliatuko duena. Citiz sareak Frantzian dituen guneetako autoak erabiltzen ahalko ditu Aupan sartzen denak. Frantziari buruz itzulikatua bada ere, Robillardek dio ez dutela baztertzen Euskal Herri mailan aritzea egun batez. «Mugaz gaindikoari jada pentsatzen dugu. Adibidez, autoko erregaia pagatzeko kartarentzat baieztatu dugu mugaz bi aldeetako gasolindegietan baliatzen ahalko dela». Badakite Bilbon badela mota bereko zerbitzu emaile bat, eta Robillardek ez du baztertzen, egun batez, zerbait gertakari antolatzea elkarrekin.
75.000 euroko kapitala du helburu Aupak, eta erdiestekotan da. Kooperatibako partzuer saria 200 eurotan jarri du.
Aurkezpen bilkura bat antolatu du bihar, Baionako Biltxoko elkartearen egoitzan, 10:00etan.
Munduan euri uraren eta biltegiratutakoaren %70 eta %95 artean erabiltzen da elikagaiak ekoizteko, FAO Nazio Batuen Elikadura eta Nekazaritzako Erakundearen arabera, eta hark aurreikusten duenez, 2050erako %50 handituko da behar hori. Hego Euskal Herrian, uraren %80 inguru nekazaritzan erabiltzen da, %15 inguru industrian eta gainerakoa etxeko beharretan.
Urte hidrologiko bakoitza aurrekoa baino txarragoa izan da orain arte. Beroaldi gero eta luzeagoen ondorioz kronikoa bihurtzen ari da ur eskasia, isurialde mediterraneoan bereziki eta Nafarroako Erriberan nagusiki. «Oraingo anomalia meteorologikoak ez dira puntualak; joera bihurtzen ari dira. Egun askotan ur defizitak daude, nahiz eta teknikoki lehorteak ez izan», azaldu du Marta Goñik, INTIA Nekazaritza Elikagaien Teknologia eta Azpiegituren Nafarroako Institutuko teknikariak.
Diagnosiarekin bat dator Iñaki Antiguedad EHUko irakasle eta hidrogeologian katedraduna. Haren iritzian, datozen aldaketatara egokitzea izango da gakoa. «Tenperaturen kasuan gero eta argiago daude joerak, baina prezipitazioen kasuan ez. Euriarekin ez dakigu urteko totalek gora ala behera egingo duten. Ziurgabetasun hori kudeatzen jakin behar dugu, baina hori ezin dugu orain arteko jokamoldeekin egin, eta nago ez gaudela prestatuta iragana zalantzan jartzeko».
Antonio Aretxabala geologo eta larrialdi klimatikoan adituak dioenez, «egokitzapen» horretan ezinbestekoa izango da egungo kontsumo eta nekazaritza ereduak aldatu eta gertuko eredu bat ezartzea, uraren erabilera jasangarria egingo duena. «Neurriak berehala hartu ezean, gizartearen parte handi batek ez du modurik izango osasuntsu elikatzeko, hemen elikadura baitago jokoan».
Lurra egarri da
Euskal Herriko isurialde atlantikoan eta mediterraneoan alde handiak egon arren labore eta nekazaritza ereduen artean, bateko eta besteko laborariek kezka handiz bizi dute egoera. Isurialde atlantikoan euri uren menpe daude, han lurrak ureztatzea ez baita ohikoa. Baina ohi baino euri gutxiago egiteak arazo ugari sortu dizkie. Batetik, larreetan: abereentzako belarra urritu egin da, eta horrek, besteak beste, animalien bazka garestitu du. Baratzeetan, berriz, egoerara hobeto moldatzen diren laboreak landatzen hasi dira. Ipar Euskal Herrian, adibidez, sorgoa artoaren ordez.
Baina arazoa bereziki larria da isurialde mediterraneoan. Lehorreko lurretan uzta batzuk bildu gabe geratuko dira, azken asteetako euriek laborari askori arnasa eman dien arren. Zenbat eta hegoalderago, orduan eta kritikoago da egoera: kalkulatzen dutenez, Nafarroako Erriberako eta Arabako hegoaldeko lehorreko zenbait eremutan zereal uztaren %40 inguru galduko dute.
Lur ureztatuetan, berriz, alarmak piztuta daude aspalditik. Euri faltagatik eta elurte gero eta eskasagoengatik urtegien maila apaltzen ari da, eta halako azpiegiturak funtsezkoak dira. Nafarroan landatutako eremuaren osoaren %37 ureztatua da, eta Araban %13. Nafarroako Gobernuaren arabera, urtegietan-eta biltegiratutako uren %80 inguru horretarako erabiltzen dira. Azkenengo hogei urteetan, %20 handitu da lur ureztatuei dagokien eremua.
Aretxabalaren arabera, lurraldean giza erabilerarako ura %20 murriztu da azkenengo hogei urteetan, industriarena ere bai, baina kontsumo handitu egin da, oro har. Zergatik? «Ureztatzearen kultura izugarri zabaldu delako, eta hori nekazaritza intentsiboaren eta multinazional jakin batzuen eskutik etorri da».
Arabako kasuan, Jaurlaritzako Nekazaritza sailburuordetzak ez du datua zehaztu nahi izan, baina Antiguedadek uste du gero eta gutxiago direla lur ureztatuak, Gasteizko partean bereziki, han landatzen ziren laboreen errentagarritasuna apaldu delako. «Baliteke belaunaldi aldaketarekin ere lotura izatea. Niri batek baino gehiagok esan dit nahiago duela lehorreko zereala ipini buruhauste gutxiago izateko».
Dena den, Araban ere lurrak ureztatzeko erabiltzen diren kantitateak oso handiak dira. Ebroko Ur Konfederazioaren arabera, arro horretan dagoen Arabako zatian urteko ur kontsumoaren %65 da, hain zuzen ere. Bereziki patatarako eta erremolatxarako erabiltzen da, eta, gutxiago bada ere, mahastietarako ere bai.
EHUko katedradunaren arabera, beroaldi eta lehorte gero eta luzeagoekin, planteatu beharko litzateke ea jasangarria ote den ekoizpen modu hori Euskal Herrian. Horrekin batera, uste du elikadura burujabetzari buruzko eztabaida ezinbestekoa dela. «Zein elikagai produzitzen dira gure lurretan? Produzitzen dugun hori zein merkatutara doa? Eta gu elikatzen gaituzten elikagaiak zein merkatutatik datozkigu? Oker gabiltza gure dietaren parte handi bat kanpoan ekoitzitako elikagaiak badira, sekulako ur kontsumoa behar dutenak. Joan-etorri horietan, ur eta energia asko kontsumitzen da».
Ureztatzearen kultura
Nafarroan, lur ureztatuen ugaritzea ez da gaur egungo kontua; prozesu horretan ezinbestekoak izan ziren 1990eko hamarkadan bultzatu ziren azpiegitura handi batzuk: Nafarroako ubidea, Itoizko urtegia eta Esako handitzea. Aretxabalaren arabera,«obra erraldoi» horien atzean UPNren eta PSNren «bultzada politikoa» egon zen, eta «asmo espekulatzaile argia». «Orduan, artoak oso prezio handian kotizatzen zuen, eta hori bultzatu zen. Baina ez ginen bakarrak izan munduan, merkatua saturatu egin zen, eta jada ez da hain errentagarria». Orain, laborari batzuk hasi dira artoa ur gutxiago eskatzen duten beste labore batzuekin ordezkatzen: garagarra, ekilorea… Baina arazoak dituzte produkzio katea artoarentzat pentsatua dagoelako.
Aretxabalak kontserben industrian ere jarri du azpimarra. Nafarroan bereziki oso sektore indartsua duela dio, eta enpresa batzuek erakundeetan eragin handia dutela. «Kontserben industrian, bi eredu daude: bata, historikoa, kooperatiben ingurukoa; eta, bestea, multinazionalena. Horiek ez datoz bat Europako erakundeak bultzatzen ari diren gertuko nekazaritzarekin. Haien mentalitatea da produktua Nafarroan egitea eta gero mundura zabaltzea. Pentsatzeko modu hori oso txertatuta dago Nafarroako ehun ekonomiko eta politikoan».
Azpiegiturak ala kudeaketa
Gaur egungo egoerak ez du inor ezustean harrapatu, eta ur politikan hartu diren neurriekin oso kritiko agertu dira adituak. «Gutxienez 1990eko hamarkadatik izan ditugu lehorteak eta muturreko gertaerak, eta ez da ia ezer egin. Uste da ur azpiegiturak eraikita arazoa konponduko dela. Baina konponbidea uraren kudeaketan datza, eta ez azpiegiturak aldatu, hobetu edo gehitzean», azpimarratu du Aretxabalak.
Antiguedad bat dator analisi horrekin. «Erakundeek, askotan, nahastu egiten dituzte eskaria eta apeta. Hain da erraza ura eta azpiegiturak lotzea». Baina bera ez dago «printzipioz» urtegi guztien aurka. «Baliteke urtegi txiki bat beharrezkoa izatea leku jakin batean, baina oso ondo aztertu behar da non eta zertarako. Hemen jakintza oso partzialekoak gara, eta batzuk saiatzen dira porrua sartzen, baina zatika».
Aretxabalaren iritzian, sektorean «ikuskera pedagogiko eta zientifikoa» behar da. «Laborari askok uste dute ibaietako ura itsasoan amaitzea ura alferrik galtzea dela eta ez dituzte urtegiek ekosistemen funtzionamenduan eragiten dituzten kalteak ulertzen. Horren guztiaren atzean interes ekonomiko eta politiko partzial bat dago».
Berrikuntzak
Europako Kontu Auzitegiak 2021ean egindako txosten batek gehiegizko ureztatzeaz ohartarazi zuen, eta Europako Nekazaritza Politiko Komuna ezbaian jarri zuen: ondorioztatu zuenenez, Europako hegoaldean bereziki nekazaritzarako lurren ureztatzea bultzatu da, eta sistemak modernizatzeko egindako ahaleginek ez dute ur kontsumoan murrizketarik ekarri. «Justu aurkakoa gertatu da. Modernizazioaren izenean, laboreak intentsifikatu dira, kultiborako eremuak handitu, eta ur behar handiagoa duten laboreak sartu», laburbildu du Antiguedadek.
Bestela pentsatzen du INTIAko Goñik. Nabarmendu duenez, lur gehiago egon arren, Nafarroan behintzat ur kontsumoa ez da neurri berean handitu, egonkor eutsi dio. «Lehen, badaezpada ureztatzen genituen lurrak. Orain, badaezpada hori amaitu da. Ezin da ur tanta bat ere alferrik galdu. Eta nekazariak ederki jabetzen dira. Aurrerapauso handiak eman ditugu».
INTIAn sustatzen ari diren estrategien artean ureztatze defizitario kontrolatua deiturikoa dago. Labur esanda, labore bakoitzaren hazkuntza fase guztia identifikatzen dute, eta bakoitzerako ur eskakizuna zein den zehaztu, ur dosi gutxiago emateko produkzioa arriskuan jarri gabe. Urte batzuk daramatzate entseguak egiten, labore batzuekin (artoa, alpapa, brokolia, ilarra eta tomate) eta garai ezberdinetan. Brokoliaren kasuan, ur kontsumoa %38 apaltzea lortu dute; artoarenean, %8.
Goñik nabarmendu duenez, halako berrikuntzetarako teknologia berriak behar dira —sentsoreak, satelite bidezko irudiak…—. Horien bitartez jakin daiteke unean-unean zein den egoera hidrikoa eta zenbateko erreserbak dauden lurrean. «Estrategia honek funtzionatzen du, baina atzean ezagutza bat eduki behar da, laboreen hazkuntza faseei eta behar hidrikoei buruzkoa. Horregatik, aholkularitza funtsezkoa da».
INTIAko teknikariak uste du oro har laborariak aldaketa horietara ondo moldatzen ari direla, baina aitortu du egoera ez dela erraza. «Kostuak murrizteko eskatzen ari zaie, jasangarriago izateko… Ohartzen dira aurrean dituzten erronkez eta Europar Batasunaren eskakizunez. Mundu horretan betidanik egokitu behar izan dute aldaketetara, eta iruditu dezakeenaren kontrara, ondo moldatzen dira. Landaren hirugarren iraultza bizitzen ari gara».
Hildako lurra
Ureztatzeak badu beste ondoriorik, adituen arabera: lurraren suntsiketa. Uraren erabilera intentsiboarekin batera pestizidak eta ongarriak erabiltzen dira; horrek produktibitatea handitzen du, baina lurraren erabilgarritasuna apaldu. Hala ohartarazi du Aretxabalak: «Pestizida eta ongarri gehiegi erabiltzeagatik, lur asko ez dira gai ura iragazteko. Eta lurpean dauden ur apurrak ezin dira erabili kutsatuta daudelako. Elikagaien ekoizpena industrializatu dugunez, zorua hil dugu».
Nafarroako Erriberan gertatutakoa jarri du adibide moduan. Hango laborariek Ebroko ura izan arren, iparraldean azpiegitura handiak egin dituzte hara ura eramateko. Zergatik? «Ebroko uren kalitateagatik. Urte hauetan guztietan ibaiko urekin eta akuiferoekin zer gertatu den galdetu beharko genuke; kutsatuta daude».
Caparrosoko akuiferoen egoera nabarmendu du Aretxabalak. «Duela gutxi arte, hango putzuetatik tira egiten zuten laborariek, baina jada ezin dute. Zenbait gunetan, 300 miligramo nitrato dituzte litroko, eta baimendutako maximoa 50 da». Han dagoen behien makroetxaldeak eta animaliek sortzen dituzten hondakinek eragin zuzena du horretan, haren iritziz. «Lehen sektorearen hiperindustrializazioak ekarri gaitu egoera honetara. Eredua errotik aldatu behar da».
Goñik ez du ukatzen ongarrien nitratoen askatzearekin eta akuiferoen kutsadurarekin arazo bat dutela Nafarroan, baina hori konpontzeko bidean daudela uste du. «Orain, behar den ura baino ez da erabili behar, ur tanta bakar bat gehiago ere ez. Uraren kudeaketa egokiagoak ongarrien kudeaketa hobea ere ekarriko du».
Antiguedad ere kezkatuta dago horrekin. Baina, haren ustez, uraren kudeaketan ekonomia zirkularra edo birziklatzea ere hartu beharko litzateke kontuan. Adibidez, hirietan kontsumitutako ura, besteak beste, lurrak ureztatzeko erabiltzea. «Araztuta egon dadin arazo teknologiko batzuk egon arren, bideragarria da. Araban badago halako esperientzia bat, mugatua, baina emaitzak ematen ari da. Uraren kudeaketa ere ez badugu modu zirkularrean pentsatzen, gainerako hitzak hutsak geratuko dira».
Zer egin dezake pertsona batek ur kontsumoa murrizteko?
Nekazaritzak eta bereziki animalia jatorriko produktuek dute aztarna hidrikorik handiena. Dieta begetarianoak %40 murrizten du hori. Baina uraren ikuspuntutik eraginkorra izateko, gertuko produktuekin eta ur eskaera handirik ez duten barazkiekin-eta egin behar da. Elikaduran ez ezik, arropetan ere ur asko galtzen da; kotoi produkzioan, adibidez. Hala, arropa luzaroago erabiltzea edo berrerabiltzea irtenbide ona izan daiteke. Eta energietan ere ur asko kontsumitzen da.
Posible al da aztarna hidrikorik ez izatea industrian?
Industriak erabat zirkularrak diren negozio ereduetara pasatu daitezke urari dagokionez. Teknologikoki bideragarria da. Hala ere, ura merkea, doakoa eta gutxietsia denez, zirkulartasunaren aldeko argudioa eta apustua ahula izaten da.
Nekazaritzaren helburua zein izan beharko litzateke?
Ur berdearen [euri urak] erabilera maximizatzea, ez baitu bestelako giza erabilerarik, eta ur urdinarena [biltegiratutakoa] minimizatzea. Zirkulartasuna ere oso garrantzitsua da. Adibidez, erabilitako ur batzuk nekazaritzan berrerabil daitezke, aurretik araztu ondoren.
Eta abeltzaintzan zer?
Haragi kontsumoa ez ezik, abeltzaintza eredua ere funtsezkoa da. Haragiaren aztarna hidriko handiena pentsuen ekoizpenetik dator. Abeltzaintza estentsiboan, abereek pentsu gutxiago jaten dute, eta ura belardietatik jasotzen dute askatik edan beharrean.
Zer egin dezakete gobernuek?
Gauza asko. Barne kontsumoan ekoizpen eraginkorrak arautzea eta sustatzea, nekazaritzan ur kontsumoa murrizteko teknologiak bultzatuz eta diru laguntzak emanez, edo eraginkortasunaren araberako ur erabilerarako baimenak emanez, adibidez.
Ur arazoak dituzten herrialde batzuek ur asko behar duten produktuak ekoizten dituzte. Jasangarria al da?
Gai delikatua da, herrialde batzuetan esportatutako produktuek lanpostu asko sortzen dituztelako eta diru sarrera handia direlako. Baina hori esanda ere, nazioarteko merkataritza fluxu horietako asko berrikusi behar dira. Nire ustez, ur asko kontsumitzen duten produktuen esportazioa mugatu behar da.
Baina egingarria ikusten duzu?
Gobernuek aukera dute merkataritza akordioak egiteko eta merkataritza bazkideak aukeratzeko, eta, adibidez, muga zergak jartzeko, beste lehengai batzuekin egiten dute moduan. Baina uraren ikuspegia ez da merkataritza erabakietan txertatzen, eta hala izan beharko luke. Ez da jasangarria Alemanian errazago ekoiztu ahal den fruitu edo barazki bat ur arazoak dituen beste herrialde batetik esportatzea.
Uraren gaia nazioarteko agendan dagoela uste duzu?
Ez behar beste, baina kezka badago. Martxoan, Nazio Batuen Erakundeak urari buruzko konferentzia bat antolatu zuen, berrogei urtean eginiko lehena, eta milaka lagun elkartu ziren han. Seinale argia izan zen.
Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak, 2020ko martxoaren 13an, larrialdi egoera ezarriko zuela iragarri zuen, COVID-19a zela eta. Biharamunean sartu zen indarrean Hego Euskal Herrian. Etxeratze agindua jaso zuten herritar guztiek, batzuek izan ezik: ezinbestekotzat jotzen ziren lanetan zebiltzanek, hain zuzen. Haien artean batek besteek baino harrabots handiagoa eragin zuen. Izan ere, ile apaintzaileak talde horretan sartu zituzten. Horri esker, gizartea ohartu zen ile apaindegien lana ez dela soilik ilea moztea edota tindatzea.
Ezinbesteko izate hori, baina, «pandemia amaitzean azkar ahaztu dute politikariek», Cristina Oñate BIPE Bizkaiko Irudi Pertsonaleko Enpresen Elkarteko presidenteak salatu duenez. Herrialdeko ile apaindegiak eta estetika zentroak biltzen dira elkarte horretan, eta, presidenteak azpimarratu duenez, «egoera oso txarrean» daude pandemia bukatu denetik: «Bizkaian irudi pertsonalarekin lotuta zeuden enpresetan, lanpostuen %10,5 inguru galdu dira 2020tik». Hau da, 3.000 lagun inguruk lana galdu dute azken hiru urteetan.
Lanpostuak galtzeari, lanordu «asko» dituen «lanbide gogorra» dela gehitu dio Oñatek. «Gainera, soldata txiki bat irabazteko hilabete amaieran». Horiek guztiak, baina, ez dira protestarako arrazoi bakarrak. Are gehiago, bai elkarteek, bai profesionalek argi dute horren atzean beste arrazoi bat dagoela; Rosana Pedrosa Igorreko Kirru ile apaindegiaren jabeak dioen modura, BEZ balio erantsiaren gaineko zerga da haiengan eragin handiena duena: «Hiruhileko batean ordaintzen dugun BEZarekin, soldata bat ordaindu dezakegu ia. Azkena, esaterako, 3.000 eta 4.000 euro bitartekoa izan zen».
Protestak hiru urtez
Irudi pertsonaleko zerbitzuek BEZ murriztua zuten 2012ra arte; hau da, %10ekoa. Garai hartan, PP zegoen Espainiako Gobernuan. BIPEko presidenteak azaldu duenez, «[Espainiako] Estatuaren diru kutxa minimoetan zegoenez, %21era igo zuten». Neurria behin-behinekoa izango zela esan zien PPk irudi pertsonaleko elkarteei, eta «ahal zutenean» berriz jaitsiko zuela. Oñatek, baina, ez du ikusi jaitsierarik, ezta jaisteko intentziorik ere. «PP zegoenean gobernuan, PSOEk esaten zigun gure alde zegoela; orain PSOE dagoela, PP da gure alde dagoena, baina ez dugu BEZean aldaketarik izan azkeneko 11 urteetan». %10era jaistea nahi dute.
BEZa da, Oñateren aburuz, irudi pertsonaleko langileak kalean geratu izanaren arrazoi nagusia. Bizkaian maiatzaren 22an egin zuten azken manifestazioa, eta jada hiru urte daramatzate euren kexa eta beharrak plazaratzen. Oñateren ustez, BEZa bezala, beste hamaika alde daude hobetzeko, baina zerga horretan jarri dute arreta, «gutxienez profesionalek bizirautea bermatzeko».
Elkarteko presidenteak dio zergak jaisteak «zuzenean» lagunduko lituzkeela profesionalak, beren gain hartu baitzuten BEZaren igoera: «Prezioak zergaren igoerarekin batera igo beharrean, bere horretan edo oso gutxi igotzea erabaki zuten profesionalek, bezeroengan ez eragiteko». Horrek, azken hamarkadan, gauzak zaildu ditu profesionalentzat, baina, Oñateren ustez, pandemiatik dagoen krisiak «areagotu» egin ditu zailtasun horiek: «Gaur egungo prezioak mantenduta eta ordaindu behar diren zergak kontuan hartuta, ezin diogu aurre egin alokairuaren, uraren, argindarraren eta erabiltzen ditugun produktuen prezioaren igoerari».
Kontsumo ohiturak
Bide beretik jo du Kirru ile apaindegiaren jabeak. Pedrosa nagusiak dio, gainera, bezeroen egoera kontuan hartuta prezioak gehiegi ez igotzea erabaki dutela, horrek «geroz eta diru sarrera txikiagoa» izatea eragiten dien arren. Halere, BEZa goian mantendu izana ez da Igorrreko ile apaindegi horretan ikusten duten erronka bakarra. Oñatek bezala, Pedrosak ere uste du kontsumo ohiturak aldatu egin direla pandemiatik: «Esaten den arren jendeak ilea lehen baino gehiago mozten duela etxean, guk ez dugu bereziki nabaritu. Hori bai, gehien nabaritu duguna da pandemian jendeak ilea urdinduta utzi zuela, eta tinduak alde batera uztea erabaki duela».
Harago doa BIPEko presidentea. Haren iritziz, bezeroak deskontuetara eta beherapenetara «ohitu» dira, eta «soilik halakoak daudenean kontsumitzen dute». Baina uste du sistemak berak duela kontsumitzaileak baino arazo larriagoa, «ezkutuko ekonomiak indar handia baitu»: «Langile askok, egoera ikusita, alokairua utzi eta etxetik lan egiten dute, beltzean. Hau da, guk ordaintzen ditugun ia %62ko zergak aurrezten dituzte».
Leire Ovejero Bilboko Zazpikaleetan dagoen Arce Lanbide Heziketako zentroaren zuzendariaren iritziz, ezkutuko ekonomia eta intrusismoa egon badauden arren, «gaur egungo hirigintza ereduak du erruaren parte handi bat»: «Turismoa bestelako jarduera ekonomikoak ordezkatzen dabil. Jendea ez bada auzoetan bizi, irudi pertsonalarekin lotutako zerbitzuak ez dira beharrezkoak. Zazpikaleetan, esaterako, bizilagunak galtzen ari gara; beraz, geroz eta zerbitzu gutxiago daude hirietako kaleetan».
Ovejerok esan du hori ez zaiela gertatzen soilik ile apaindegi eta estetika zentroei. «Nire ustez, merkataritza guztia hauspotu beharra dago. Ohiko eskaera da kaleak bizirik nahi ditugula, argiz eta saltokiz beteta. Baina gure ohiturak ez baditugu aldatzen, hori amaiarazi egingo dugu».
Moztea baino gehiago
Alde ekonomikotik begiratuta, hamaika erronka dituzte ile apaintzaileek egunerokoan; baina bestelakoak ere badituzte. Hori dio, behintzat, Kirruren jabeak. Pedrosaren ustez, irudi pertsonalean lan egiten dutenek «nahitaezkoa» dute formakuntza: «Berritzea edo hiltzea da askotan». Arceko zuzendaria ados dago Pedrosak esandakoarekin. Halere, azaldu du ez dutela trebatuta egon behar soilik moztean, tindatzean eta orraztean, baizik baita beste arlo batzuetan ere: «Ikastetxean konturatu gara beharrezkoa dutela informazio teknologia berrietako formakuntza. Ez bakarrik webgune bat edo sare sozialak izateko, baizik eta apaindegia hobeto gobernatzeko edota gastuak eta biltegia hobeto kudeatzeko».
Hobetu bai, baina esentzia galdu gabe. Pedrosak dio jendeak ez duela «guztiz baloratzen» ile apaintzaileek egiten duten lana. «Ilea ondo mozteko produktu egokia, gure denbora eta gure eskuak behar dira». Ovejerok bide beretik jo du, esanez «izen ona» eman behar zaiola. Are gehiago, Pedrosaren ustez, ile apaindegiak «garrantzitsuak» dira «jendeak bere burua ondo ikusteko»: «Bezeroak baxu samar etortzen badira, beren burua dotore ikusi eta animatu egiten dira. Zoriontsuago irteten dira hemendik».
Iritzi berekoa da BIPEko presidentea: «Inor ez da ile apaindegi edo estetika zentro batetik irteten sartu den baino tristeago». Oñatek gaineratu du hori ez dela profesional horiek duten garrantzi bakarra. Askotan «psikologo lana» egiten dutela dio presidenteak, bezeroek bertan «babesleku» bat topatzen dutela; «ondo zainduak diren leku batean daude».
Erretretarako adina 62 urtetik 64ra gibelatuko duen lege erreforma apiril erdian promulgatu zuen Emmanuel Macron Frantziako presidenteak. Hortik gutxira, ehun eguneko epea iragarri zuen, «herrialdea baretzeko». Baina ez da hala izan: Frantziako Gobernuko ministro batek bidaia bat egiten duen bakoitzean, dozenaka herritarrek egiten diote harrera, kazolak eskuan harrabotsa eginez; maiatzaren 1ean, milaka pertsona mobilizatu ziren erreformaren kontra. Eta, azken egunetan, Frantziako Asanbleara itzuli da gaia, oposizioko talde bakoitzak urtean behin izaten duen txokoa baliatu baitu LIOT taldeak erretretaren adina berriz 62 urtetan ezartzeko lege proposamena egiteko.
Bozka galtzeko beldur zenez, 49.3 artikulua erabili eta dekretuz onartu zuen erreforma Frantziako Gobernuak martxoan. Bozka hori egitera behartzea da LIOTen helburua, gobernua gutxiengoan uzteko aukera dagoela sinetsita. Baina hor ere prozeduraren zirrikitu guziak erabiltzen ari dira, eta ikusteko dago ekainaren 8an diputatuek aukera izango ote duten erretretaren adinari buruz bozkatzeko. Mobilizazio jendetsua antolatuta, horretarako presio egin nahi dute sindikatuek. «Bozkarik ez bada, goiz ala berandu lehertuko da», CGTko Patricia Gloryren erranetan.
Orain artekoaren balorazioa egiteko ere baliatu dute sindikatuek. Azpimarratu dute aspaldi ez zutela hain mobilizazio jendetsurik ikusi, baina ahultasunak ere onartu dituzte: «Ez dugu lortu ekonomia blokeatzea», Larrouquerten hitzetan. Langileek greba egiteko dituzten zailtasunak aipatu dituzte nagusiki. «Greba orokor bat ezin da dekretuz erabaki», Gloryren eta beste batzuen iritziz.
Frantziako Gobernuaren lerratzea ere nabarmendu du CGTko eledunak, hitz gogorrekin. «Poliziaren errepresioa etengabekoa da, kazolekin protestan ari direnen kontra ere bai. Ezin dugu gure hautetsiekin hitz egin; ezin dugu desadostasuna erakutsi. Metodo faxistak dira».
Intersindikalean onartzen ez badute ere, LABek ere deitu du astearteko mobilizaziora. «Demokrazia gogorki ukatua izan arren, poliziak, justiziak eta patronalak jasanarazten diguten zapalketa gero eta bortitzagoa izan arren, ez dugu gibelera eginen», adierazi dute ohar batean. Herenegun, Medef nagusien mugimenduaren egoitzan izan ziren FSU eta Solidairesekin, eta erreformaren kontrako afixak kolatu zituzten ate gainean.
Bilakaerarik onena Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak izan dute, eta, gainera, hasieran uste zena baino hobea izan da, Eustatek zuzendu egin baitu duela sei aste aurreratutako datua. Orduan esan zuen hiru lurraldeetako barne produktu gordina %0,4 handitu zela 2022ko azken hiruhilekotik 2023ko lehenengora, baina orain hamarren bat handitu du hazkundea. Ondorioz, hamarren bat handitu da urte arteko tasa ere, %2,3raino. Azken bi urteotako tasarik txikiena da, eta baieztatzen du ekonomiaren hazkundeak moteltzen jarraitzen duela, baina atzeraldiaren mamuak oso urrun jarraitzen duela.
Eusko Jaurlaritzak espero du hurrengo hiruhilekoetan behera egitea urte arteko hazkunde tasa, eta urte osoan %1,5ean geratzea; 2024rako, berriz, %2,1ean.
Arabako BPGak izan du gorakadarik handiena urtearen hasieran, %1 hazi baita hiruhileko batetik bestera. Gipuzkoa %0,5era iritsi da, eta Bizkaia, berriz, %0,4ra. Urte arteko tasan ere, Araba sendoago dabil (%2,5) Gipuzkoa (%2,4) eta Bizkaia (%2,2) baino.
Industria ongien
Urtearen hasieran sektore guztiak hazi dira, baina lehen sektorea nabarmendu da, %7,5eko hazkundearekin hiruhileko batetik bestera. Sektore horrek, baina, pisu txikia du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomian.
Emaitza pattalagoa eman du sektore nagusiak, zerbitzuenak. %0,2 baizik ez da hazi 2022ko azken hiruhilekotik 2023ko lehenengora, nahiz eta ostalaritzak bultzada handia izan duen (+%1,9). Hazkunderik ez dute izan administrazioak, osasunak, hezkuntzak eta gizarte zerbitzuek, eta %0,7 uzkurtu dira gainerakoak.
Hazkunde sendoagoa izan du industriak, %0,9koa. Haren barruan, manufaktura nabarmendu da, %1,3ko hazkundearekin.
Eskariari dagokionez, datu txarrak eman ditu gastu publikoak, %0,8ko ekarpen negatiboa eman baitio BPGari. Sendoago dago familien gastua (+%0,6), enpresen inbertsioak (+%1,6), eta kanpo sektorea (+%6,2).
Enpleguak ere hobera egin zuen urtarriletik martxora: 3.400 sortu dira, %0,3 aurreko hiruhilekoarekin alderatuta.