Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak berriro ekin die Bilbon egin ohi dituen elkarretaratzeei. Bi mezu nagusi zabaldu dituzte: pentsiodunen arazoak ez direla desagertu eta bizitzaren garestitzea euren bizi-baldintzak okertzen ari dela.

Kataluniako siderurgia-taldeak 500 langile inguru ditu Euskadin, Trapagaranen (Bizkaia) kokatutako Nervacero altzairutegi nagusiaren eta Arabako Laminaciones Arreguiren artean banatuta.

Bestalde, Nafarroak aurreko hilean baino 13 afiliazio gehiago izan ditu.

“Prekarietatea” salatu dute Donostiako suhiltzaileek eta langile eta bitarteko gehiago eskatu dituzte. Profesionalek deitoratu dutenez, “egoera horrekin jarraitzeak zerbitzuaren erabateko gainbehera” ekarriko du.

Euskal pentsiodunek mobilizazioei ekingo diete berriro astelehenetik aurrera. Udako geldialdiaren ondoren, Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak 1.080 euroko gutxieneko pentsioa eskatzen jarraituko du.

Txinako agintariak kezkatuta daude ekonomiaz. Horren erakusle azken asteetan hartutako neurriak: Interes tasak jaitsi zituen orain bi aste; tokietako gobernuei gehiago zorpetzeko baimena eman berri die; bankuek atzerriko dibisetan izan beharreko kopuruak ere murriztu ditu banku zentralak, yuana sostengatzeko; eta aste honetan, tokiko bankuei baimena eman die interesak jaisteko indarrean diren hipoteka maileguetan, eta baita hipoteka berrietarako derrigorrezko gordailuetako diru kopurua murrizteko ere.

Konponbideok nahikoa izango dira Txinako ekonomia suspertzeko? Ez da erraza, aldi berean arazo askori erantzun beharrean baitago Xi Jinpingen gobernua. Etxebizitza burbuilak eztanda egin du, etxebizitza berrien salmentak amildu egin dira, eta sektoreko enpresa erraldoiak —Evergrande, Country Garden— kiebratik gertu daude, tokiko bankuen kalterako.

Lurzoruen salmenta eta etxebizitza berrien gaineko zergak izan dira azken hamarkadetan estatuetako gobernuen diru sarrera nagusia, eta horiek gabe geratu dira, noiz-eta COVIDari aurre egiteko neurriekin oso zorpetuta geratu direnean.

Pandemiari aurre egiteko neurri zorrotzak 2022. urte bukaerara arte luzatu zituen herrialdean, ekonomiaren goraldi handia espero zitekeen 2023. urtean, baina ez da halakorik gertatu oraingoz. Etxebizitza burbuilaren eztandak txinatarren kontsumoa ere ukitu du, eta kezka iturri bihurtu da gazteen langabezia tasa, gobernuak hari buruzko daturik ez emateraino, —%21,3koa zen tasa ekainean—. Txinako ekonomiaren beste iturri nagusia ere, esportazioak, pattaldu egin dira —%14,5 jaitsi dira uztailean—.

Hala ere, herrialdea ez dago atzeraldian: ekonomiak hazten jarraitu du, eta 2023. urtearen bigarren zatian hobetze bat iragartzen dute analista gehienek; eztulka egongo da herensugea, baina oraindik ere badu surik. BPGa aurten %5 inguru haziko da Txinan.

Horrek ez du esan nahi herrialdea garai bateko hazkundeetara itzuliko denik —batez beste ia %10eko hazkundeak izan zituen 80ko urteetatik 2010. urtera—. Azken 40 urteetan Txinak izan duen hazkundea ikusgarria izan da. The Economist-ek eman ditu datuak asteon: Deng Xiaopingek bere erreformak abiatu zituenean, 1978an, Txinako per capita errenta 1.800 euro ingurukoa zen; biztanleen %70ek nekazaritzan egiten zuten lan; pobrezia tasa %90ekoa zen; eta soilik 12 enpresak zeukaten baimena atzerriarekin merkataritzan aritzeko. Gaur egun, per capita errenta 18.000 eurotik gorakoa da; pobrezia nabarmen murriztu da; Txinako milaka konpainia arrakastatsu zabaldu dira munduan; eta Txina herrialde esportatzaile nagusia da.

Arrakasta horrek, hala ere, badu Akilesen orpoa, merkataritza superabitean oinarritutako hazkundea erabat baldintzatuta geratzen baita atzeraldiekin eta jokabide protekzionisten goraldiekin. Horregatik, atzerriko eskariak kale egiten duenean, hazkundearen beste oinarri nagusia, barne eskaria, garrantzitsua izaten da. Eta hortxe du ajea herensugeak.

Barne eskaria azpiegitura erraldoiek eta industriarako inbertsioek bete dute orain artean, eta behar-beharrezkoak izan dira herenguse indartsuaren esnaera ikusgarrirako. Baina, analista askoren arabera, unea iritsi da non halakoak jada ez diren beharrezkoak, nahikoa baitago, eta gehiago egoteak ez baitu alde handirik ekarriko herrialdearen produktibitate tasetan.

Xi Jinpingen gobernuak, berriz, uste du baietz. Goi teknologian inbertitzea da helburua, eta baita barne eskariaren beste hanka nagusian ere, herritarren kontsumoan. Baina hor ohiturak aldatzea kostako zaio; txinatarrak oso aurrezleak dira, beren gain hartzen baitute etorkizuneko segurtasuna, gorriak pasatutako belaunaldietatik datozelako.

Orduan, nola bultzatu kontsumoa? Gizarte sarea eta zerbitzuak handituz, segurtasun gehiago emateko herritarrei? Xiren gobernua ez omen dago horren alde: ongizate gizarteak nagitasuna pizten duela uste du.

Bateko edo besteko egin, argi dago aldaketa garaiak datozela Txinara, herrialde garatuen ajeak baititu herensugeak, eta orain arteko ereduak ez baitio balioko etorkizunerako. Baina oraindik badu sugarrik.

Munduko tenperatura goraka, aire girotuaren instalazioak goraka. Gero eta hozte sistema gehiago instalatzen ari dira beroari aurre egiteko, bai enpresetan, bai eta etxebizitza partikularretan ere. Aire girotuak beroari aurre egiten laguntzen du, etxebizitzak hoztuz. Baina, aldi berean, Lurra are eta gehiago berotzen duten gasak emititzen ditu. Gurpil zoroa.

Aurtengo ekaina eta uztaila inoizko beroenak izan dira, eta Munduko Meteorologia Erakundearen arabera, lehen aldiz, batez besteko egunik beroenak hamazazpi graduren tenperatura langa gainditu du. Mundu osoan ari dira bero alertak ugaritzen.

Energiaren Nazioarteko Erakundeak (IEA) ohartarazi du beroaldiak elektrizitate sareak mugetaraino behartu dituela, eta, elektrizitate eskariak gora egin du aire girotuaren eskariarekin batera. Elektrizitate eskariek eragiten dute berotegi efektuko gasak isurtzea, Lurra are gehiago berotuz. Beraz, aire girotuaren instalazioak ez luke arazoa konponduko, baizik eta gero eta zulo handiago bat estaliko luke.

Harvard Unibertsitateko ikerketa baten arabera, gas isurpenen erritmoa mantentzen bada, herrialdeen %70ek eta herritarren ia erdiek beharko dute aire girotua 2050. urterako. Arazoa larriagoa da ekuatoretik gertu dauden herrialdetan, hala nola Indian eta Indonesian.

Baina irtenbideak ez dira arazoarekin proportzionalak. Munduko lekurik beroenetan bizi diren 2.800 milioi pertsonatik, hamarretik bakarrak du aire girotua edo bestelako hozte aukeraren bat etxean. Energiaren Erakundearen arabera, Estatu Batuetan eta Japonian etxeen %90ek baino gehiagok dute aire girotua, Asiako hego ekialdean etxebizitzen %15ek eta Indian eta Afrikan %5ek.

Harvardeko ikerketak aurreikusten du 2050. urterako Indiako eta Indonesiako biztanleen %99k beharko duela aire girotua, AEBetako %96k eta Alemaniako %92k. Gaur egun, Indonesiako %9k dute etxean zerbitzu hori, eta Indiako %5ek.

Horrez gain, IEAren elektrizitate merkatuaren txostenak adierazten du hozteak elektrizitate eskari guztien %10 inguru hartzen dituela batez beste. Herrialderik beroenetan, udan, elektrizitate eskaria bikoiztu behar izatea eragin dezake horrek, sarearen ahalmena muturreraino eramanez.

Mundu osoko arazoa

Tenperatura igo, argindar eskaria handitu. Texasen, adibidez, 24 gradu baino gehiago daudenean, elektrizitate eskariak %4ko igoera du graduko. Hau da, 30 gradu daudenean, batezbestekoa baino %24 gehiago igotzen da eskaria. Aldi berean, Indian, egoera berdinak %2 igotzen du eskaria graduko. Hau da, 30 gradutan, eskaria %12 igotzen da, aire girotu gutxiago dutelako.

Izan ere, Indiako zein AEBetako hego ekialdeko sare elektrikoek elektrizitate eskari errekorra lortu zuten ekainean eta uztailean. Baita beste herrialdek batzuek ere: Brasilek, Txinak, Kolonbiak, Japoniak, Malaysiak eta Thailandiak, esaterako.

Energiaren Nazioarteko Erakundearen txostenaren arabera, aire girotuaren beharrak eragindako eskariaren hazkundeak beste hainbat arazo ekartzen ditu, hala nola gabeziak, murrizketak, itzalaldiak eta etenaldiak. Horien irtenbide gisa, askotan, sareari eusteko beharrezkoa da zentral elektriko zaharragoak eta kutsagarriagoak erabiltzea, horiek oso eraginkorrak direlako. Adibidez, Txinako zentral batek, ordu bakarrean, 800 tona ikatz inguru erre zituen ekainean, Shanghaiko biztanleak fresko mantentzeko.

Eraginkortasuna

Txostenak, gainera, beste arazo bat ekarri du hizpidera: aire girotuen beraien eraginkortasuna. Elektrizitatearen prezioa handia da, eskaria handia delako, eta horrek pertsonen poltsikoa berotzen du. Badirelako prezioari begiratuz txarragoak diren gailuak, eta, gainera, kaltegarriagoak dira ingurumenari begiratuz, baita ekonomikoki ere.

Eraginkortasun txikiko aire girotuko gailuen ondorioz, askotan, freskura mantentzeko behar denaren bikoitza baino gehiago ordaintzera irits daiteke kontsumitzailea argindarrarengatik. Merkatuko azken datuen arabera, munduan saltzen den aire giroturik ohikoenak errendimendurik handiena duen produktuaren eraginkortasunaren erdia baino gutxiago dauka. Gainera, txostenaren arabera, gailu eraginkor batek ez du zertan beti prezio handiagoa izan.

Eraginkortasun falta mundu osoan zehar gertatzen den joera da. Thailandian, adibidez, kopuru berdinagatik eros daitezke bi produktu, zeina batak bestearen eragin bikoitza duen kontsumoari eta hozteari erreparatuz. Eraginkortasun txikiagokoa aukeratuz gero, 1.800 eurotik gora galtzen dira, batez beste, produktuaren bizitzan zehar.

Osasun eta sistema arazoak

Adinekoek eta ez horren pertsona zaharrek beharrezkoa dute aire girotua jada, herrialde askoren klima egoera ikusita. Hardvarden arabera, beroak pertsona gazte eta osasungarriak hil ditzake.

Horiek ekiditeko, beharrezkoa da aire girotuaren eta beste hozte sistemen hazkundea. «Aire girotuak sare elektrikoa proban jarriko du. Mundu guztiak momentu berean erabiliko du aire girotua, eta horrek argindarraren eskari maximoa dakar», adierazi du Peter Shermanek, Harvardeko ikerlariak.

Pintaketak eta kalteak egin dituzte Bizkaiko hainbat anbulantziatan. Erasoak ostiral goizaldean gertatu dira, osasun garraioaren zerbitzua eskaintzen duen enpresak Zallan, Muskizen, Getxon, San Inazion (Bilbo) eta Barakaldon dituen aparkalekuetan.

Europako Banku Zentralaren interes tasak goia jotzetik “oso gertu” daude, Frantziako Bankuaren arabera. Edozein kasutan, Frantziako Bankuko gobernadoreak zehaztu du denbora igaroko dela interes tasak jaisterako.

Azken urteak zailak izaten ari dira ardogintza sektorean. Kontsumo ohituretan izandako aldaketen ondorioz salmentak jaitsi egin baitira, eta gero eta zailagoa egiten ari zaie upategiei ekoitzitako ardoa merkaturatzea. Brexita dela, COVID-19aren pandemia, Ukrainako gerra… egoera larriagotu baino ez dute egin. Ataka horretatik nola atera ez dute argi sektorean, baina neurriak hartzen hasiak dira horri aurre egiteko. Denak, baina, ez daude ados eman beharreko pausoez eta egin beharrekoez.

Ekoizpena murriztu beharra dagoela, hori argi dute. Azken urteetan kantitatera jo baitute upategi handiek, kalitatera baino, eta horrek desoreka handia sortu du sektorean, upategi txikien kaltetan. Izan ere, nabarmen ugaritu dituzte mahasti kopuruak, eta, ondorioz, gehiegizko ekoizpenak mahatsaren prezioa jaistea ekarri du, besteak beste.

Horri aurre egiteko, Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileak ekoizpena mugatzea erabaki du: ez du den-dena babestuko, beraz, mahats gehiegi ekoitzi dutenek bota beharko dute irailaren 6a baino lehen. Eskutitz bana bidali die nekazariei eta upategiei horren berri emateko. Neurriak, baina, sektorearen haserrea eragin du, sor-markak adimen artifizialaren bidez kalkulatu baitu zein lursailetan egon daitekeen mahats gehiegi.

UAGAkoak kexu azaldu dira erabilitako moduengatik. Sindikatuak gaitzetsi du sistemak akats eta hobetu beharreko asko dituela. «Ekoizpena adimen artifizialaren bidez aurreikusteko modua ez da fidagarria izan kasu askotan; izotzak edo txingorrak hondatutako lursailetan, edo landaredia handiagoa den mahastietan… Hain izan da zehaztugabea, ezen ekoizpena jada murriztu duten batzuek ere jaso baitute».

Epeak ere salatu ditu sindikatuak, mahats bilketaren atarian jaso baitute abisua mahastizainek, horrek upategien eta langileen antolaketan eragin ditzakeen arazoak aintzat hartu gabe. Izan ere, bilketaz arduratzen diren behin-behineko langile asko beste fruta batzuen bilketa kanpainan ari dira, edo mahatsa biltzen hasiak dira jada, eta ezinezko zaie mahatsa kentzeko lanak egitea.

UAGAren iritziz, gainera, lan horiek orain egitea arriskutsua ere izan daiteke, kalteak eragin ditzakeelako lukuetan, eta, ondorioz, ekoitziko diren ardoetan. «Mahatsak kentzean, ebakiak eta zauriak egin daitezke gainerako mahats-lukuetan, gaixotasunak zabaltzea erraztu ditzaketenak, batez ere, datozen egunetan espero diren hezetasun handiko egunetan», ohartarazi du.

Mahatsaren prezioa garestituko duten neurriak galdegin ditu sindikatuak, «ekoizpen kostuaren azpitik» ordaindu zaielako mahastizainei azken urteetan.

Luzera begirako neurriak

ABRA Arabako Errioxako Upategien Elkarteak ere urteak daramatza kalitatearen aldeko apustua aldarrikatzen. Sor-markaren estrategia aldaketa galdegin du behin eta berriz elkarteak, horrek eraman duelakoan sektorea egungo egoerara. Horregatik, ez du uste ekoizpena apur bat murrizteak ezer konponduko duenik. Luzera begirako neurriak eskatu ditu ABRAk, sektorea egun dagoen atakatik ateratzeko.

Eta zer esan nahi du horrek? Bada, azken hamarkadetan egindako bidea kontrako bidean berregitea; hots, mahasti kopurua murriztea. Ez oso aspaldi patata edo erremolatxa ereiten zuten lurretan mahatsondoak landatu baitzituzten upategi handiek, sarri «egokiak ez ziren lurretan», eta, ondorioz, urtetik urtera handitu egin da mahastien hektarea kopurua. Zehazki, mahastien %10 kentzea galdegin zuen ABRAk urte hasieran.

Ekoizpena murriztea ezinbestekoa dela iritzi dio Eusko Jaurlaritzak ere, eta egun sektoreak duen arazoa konpontzeko neurri zorrotzagoak hartzeko eskatu dio Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileari. Gasteizko gobernua prest dago ekoizleei behar dituzten diru laguntzak emateko, mahastiak kendu behar badira, edo, pandemia ostean egin bezala, saldu gabeko ardoa destilatu behar bada. Zortzi milioi euro bideratu ditu berriki horretarako, hain zuzen ere.

Krisia Errioxatik harago

Edonola ere, Errioxa sor-markatik harago krisia ardogintza sektore osora ari da hedatzen, salmentak mundu osoan jaitsi baitira. Bordelen, esaterako, arazoari errotik heltzea erabaki dute, eta neurri zorrotzak hartu dituzte: milaka mahasti kentzen hasi dira jada. Han ere ekoizpena murriztu beharrean baitira, herritarren kontsumo ohitura aldatu egin direlako, eta haien erosle nagusiak, Txinak, ez dizkielako jada lehen beste ardo botila erosten. Gainera, gero eta idorragoa den eremuak eta gero eta altuagoak diren tenperaturak ekoizpena baldintzatzen ari dira.

Frantziako Gobernuak diru laguntzak eman dizkie mahastizainei eta upategiei mahastiak kentzeko. 200 milioi euroko plana onartu du sektorearentzat. Helburua da mahastien %8 inguru kentzea, hau da, bederatzi mila hektarea inguru. Horrez gain, merkaturatu gabeko ardoa destilatzeko laguntzak ere emango dizkie.