Ekoizpena murriztu beharra dagoela, hori argi dute. Azken urteetan kantitatera jo baitute upategi handiek, kalitatera baino, eta horrek desoreka handia sortu du sektorean, upategi txikien kaltetan. Izan ere, nabarmen ugaritu dituzte mahasti kopuruak, eta, ondorioz, gehiegizko ekoizpenak mahatsaren prezioa jaistea ekarri du, besteak beste.
Horri aurre egiteko, Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileak ekoizpena mugatzea erabaki du: ez du den-dena babestuko, beraz, mahats gehiegi ekoitzi dutenek bota beharko dute irailaren 6a baino lehen. Eskutitz bana bidali die nekazariei eta upategiei horren berri emateko. Neurriak, baina, sektorearen haserrea eragin du, sor-markak adimen artifizialaren bidez kalkulatu baitu zein lursailetan egon daitekeen mahats gehiegi.
UAGAkoak kexu azaldu dira erabilitako moduengatik. Sindikatuak gaitzetsi du sistemak akats eta hobetu beharreko asko dituela. «Ekoizpena adimen artifizialaren bidez aurreikusteko modua ez da fidagarria izan kasu askotan; izotzak edo txingorrak hondatutako lursailetan, edo landaredia handiagoa den mahastietan… Hain izan da zehaztugabea, ezen ekoizpena jada murriztu duten batzuek ere jaso baitute».
Epeak ere salatu ditu sindikatuak, mahats bilketaren atarian jaso baitute abisua mahastizainek, horrek upategien eta langileen antolaketan eragin ditzakeen arazoak aintzat hartu gabe. Izan ere, bilketaz arduratzen diren behin-behineko langile asko beste fruta batzuen bilketa kanpainan ari dira, edo mahatsa biltzen hasiak dira jada, eta ezinezko zaie mahatsa kentzeko lanak egitea.
UAGAren iritziz, gainera, lan horiek orain egitea arriskutsua ere izan daiteke, kalteak eragin ditzakeelako lukuetan, eta, ondorioz, ekoitziko diren ardoetan. «Mahatsak kentzean, ebakiak eta zauriak egin daitezke gainerako mahats-lukuetan, gaixotasunak zabaltzea erraztu ditzaketenak, batez ere, datozen egunetan espero diren hezetasun handiko egunetan», ohartarazi du.
Mahatsaren prezioa garestituko duten neurriak galdegin ditu sindikatuak, «ekoizpen kostuaren azpitik» ordaindu zaielako mahastizainei azken urteetan.
Luzera begirako neurriak
ABRA Arabako Errioxako Upategien Elkarteak ere urteak daramatza kalitatearen aldeko apustua aldarrikatzen. Sor-markaren estrategia aldaketa galdegin du behin eta berriz elkarteak, horrek eraman duelakoan sektorea egungo egoerara. Horregatik, ez du uste ekoizpena apur bat murrizteak ezer konponduko duenik. Luzera begirako neurriak eskatu ditu ABRAk, sektorea egun dagoen atakatik ateratzeko.
Eta zer esan nahi du horrek? Bada, azken hamarkadetan egindako bidea kontrako bidean berregitea; hots, mahasti kopurua murriztea. Ez oso aspaldi patata edo erremolatxa ereiten zuten lurretan mahatsondoak landatu baitzituzten upategi handiek, sarri «egokiak ez ziren lurretan», eta, ondorioz, urtetik urtera handitu egin da mahastien hektarea kopurua. Zehazki, mahastien %10 kentzea galdegin zuen ABRAk urte hasieran.
Ekoizpena murriztea ezinbestekoa dela iritzi dio Eusko Jaurlaritzak ere, eta egun sektoreak duen arazoa konpontzeko neurri zorrotzagoak hartzeko eskatu dio Errioxa sor-markako kontseilu arautzaileari. Gasteizko gobernua prest dago ekoizleei behar dituzten diru laguntzak emateko, mahastiak kendu behar badira, edo, pandemia ostean egin bezala, saldu gabeko ardoa destilatu behar bada. Zortzi milioi euro bideratu ditu berriki horretarako, hain zuzen ere.
Krisia Errioxatik harago
Edonola ere, Errioxa sor-markatik harago krisia ardogintza sektore osora ari da hedatzen, salmentak mundu osoan jaitsi baitira. Bordelen, esaterako, arazoari errotik heltzea erabaki dute, eta neurri zorrotzak hartu dituzte: milaka mahasti kentzen hasi dira jada. Han ere ekoizpena murriztu beharrean baitira, herritarren kontsumo ohitura aldatu egin direlako, eta haien erosle nagusiak, Txinak, ez dizkielako jada lehen beste ardo botila erosten. Gainera, gero eta idorragoa den eremuak eta gero eta altuagoak diren tenperaturak ekoizpena baldintzatzen ari dira.
Frantziako Gobernuak diru laguntzak eman dizkie mahastizainei eta upategiei mahastiak kentzeko. 200 milioi euroko plana onartu du sektorearentzat. Helburua da mahastien %8 inguru kentzea, hau da, bederatzi mila hektarea inguru. Horrez gain, merkaturatu gabeko ardoa destilatzeko laguntzak ere emango dizkie.
Ohi bezala, Erriberako ekoizleak dira mahatsa biltzen lehenak. Duela bi aste ekin zioten chardonnay eta moskatel mahats zuria jasotzeari. Pixkanaka, ordea, iparralderantz ari da zabaltzen bilketa, Estellerriraino heldu arte. «Sor-markaren eremu guztian ari dira mahats zuria biltzen dagoeneko, eta batzuk hasiak dira beltzak ere jasotzen. Daukagun klima apetatsu honekin, haren bilketa ere aurreratu egin baita», adierazi du David Palaciosek, Nafarroa sor-markako presidenteak. Kalkulatu dute hilabete eta erdi, bi hilabete inguru beharko dituztela sor-markak babesten dituen 10.000 hektareak biltzeko.
Arabako Errioxan, berriz, mahatsaren heltze prozesua biltzeko puntu egokira noiz iritsiko zain dira gehienak oraindik. Izan ere, abuztuko bero boladek «eten» egin dute prozesu hori, eta fruitua «leheneratzen» ari da oraindik. Azken egunetako freskura eta euria baliatu nahi dituzte horretarako, Arabako Foru Aldundiko enologia eta mahastizaintza zerbitzuko teknikariek azaldu dutenez. Zakarkeria handirik ez egitea: horixe da ekoizleen nahia oraintxe, ekaitzak onura baino kalte handiagoa eragin ez dezan.
Gauzak ondo bidean, beraz, adituek uste dute iraileko lehen egunetan mahats zuriaren bilketari ekiteko moduan izango direla ekoizleak; aldiz, mahats beltzari dagokionez, hilaren amaierara arte itxaron beharko dute lehen aleak jasotzen hasteko. Teknikarien arabera, ohi baino gehiago iraungo du bilketak aurten, lursailen arabera «aldea handia» delako.
Edonola ere, uzta oparoa izango dela aurreratu dute, nahiz eta ez duten datu orokorrik jakinarazi oraindik: «Mahats asko dago; aleak txikiak dira, baina kalitatea oso ona da. Euri gutxi egin duenez, ez dute gaixotasunik hartu, eta osasun bikaina dute». Kopuruari dagokionez, iaz baino gutxixeago jasoko dutela espero da. Teknikariek zehaztu dute, halere, Errioxa sor-markak baimendutakoa baino gehiago izango dela, uzta murrizteko abisua «berandu» jaso dutelako ekoizle gehienek. «Ez dago denborarik eta langilerik horretarako».
Nafarroan ere espero dute mahatsen osasuna «bikaina» izatea eta uzta ona lortzea, hala kopuru aldetik, nola kalitatearen ikuspegitik. «Azken asteetan egunez eta gauez izan dugun tenperatura kontraste handiak on egiten dio mahatsari. Espero dezagun iragarrita dauden ekaitzek kalterik ez eragitea», esan du Palaciosek. «Hatzak gurutzatuak ditugu». Kalkulatu dute aurten iaz baino %10 gehiago bilduko dutela. Joan den urtean bereziki urria izan zen uzta, dena den.
Aldaketei so
Tenperatura gorabehera handiak, ekaitz bortitzak, idorte luzeak… klima aldaketaren ondorioak nozitzen ari da ardogintzaren sektorea ere, eta arduraz begiratzen dio aurrez aurre duen erronkari. «Sektorea kezkatuta dago», azpimarratu du Palaciosek. Mahatsa gero eta lehenago bildu behar izana da horren adibiderik argiena, hain zuzen ere. «Urtetik urtera aurreratzen ari gara. Hiru edo lau aste aurreratzeaz hitz egiten ari gara, eta hori asko da».
Arabako Errioxan ere nabaritu dituzte aldaketak azken hamarkadan. Mahatsa biltzeko epea aurreratuz doa han ere: lehen, irailaren amaierarako mahatsa jaso behar izatea «arazo» zen ekoizleentzat, eta, orain, gauza erabat arrunta bilakatu da. Baina aldaketarik handiena mahatsa ekoizteko baldintzetan izan dela azpimarratu dute mahats ekoizleek eta adituek. Izan ere, egun baldintzarik egokienak altueran daude, lehen mahatsa heltzen ez zen lursailetan.
Horrek guztiak ere mahatsaren ezaugarrietan eragin du, Arabako diputazioko enologia eta mahastizaintza zerbitzuaren arabera. Gero eta idorragoa den klimaren ondorioz, mahats aleen azidotasuna ere apalagoa delako, besteak beste. «Mahastiak landatzeko beste eremu batzuk bilatu beharko dira; beste mahats barietate batzuk, indartsuagoak direnak; egokitu beharko dira ekoizpen moduak egungo baldintzetara».
Egokitzapena: hitz horretan egin du azpimarra Palaciosek ere. «Enologoek, mahastizainek… gero eta modu profesionalagoan lan egin beharko dugu. Beste teknika batzuk bilatu beharko ditugu ardoak egun dituen ezaugarriak izan ditzan». Zehaztu du ari direla horretan dagoeneko, baina prozesua «luzea eta geldoa» dela gogorarazi du. «Eta noski, klimaz gain, kontsumo ohitura aldaketak ere eragiten digu: gero eta ardo zuri eta gorri gehiago edaten da, eta espero da hurrengo urteetan hazi egingo dela ardo horien eskaria. Horri adi ere bagaude».
Baikor geroari begira
Ardogintzan dena ez da ilun, ordea. Sektoreak baditu aldeko faktoreak, hala Nafarroan, nola Arabako Errioxan. «Kokapenak gure alde jokatzen du, esaterako. Iberiar penintsularen iparraldeko talaian kokatuta gaudenez, askoz ere gutxiago eragiten digu hegoaldean izaten ari diren tenperatura igoera handiak», azaldu du Palaciosek. «Eta gure mahatsak nazioarteko merkatuak eskatzen dituen ardoak ekoizteko aukera asko ematen ditu, fruta asko duelako eta freskura handia».
Arabako Errioxaren kasuan ere mahastiak dira geroaren berme. Mahasti zaharrak batez ere, 40, 50, 60 urte baino gehiago dituztenak. Izan ere, haien sustrai luzeak gai dira ura lortzeko lehorte garaietan ere, eta hori ardoaren kalitatean islatzen da gero, adituek adierazi dutenez. «Hori ere gure alde dugu».
Ekitaldian, gaztelaniaz zin egin zuen Arastik, baina euskarazko «hitzematen dut» formula ere erabili zuen bukaeran. Txibitek, berriz, nabarmendu zuen Ekonomia eta Ogasun Departamentua «funtsezkoa» dela gobernuan: «Gure egitekoaren ardatza da politika aurrerakoiak gauzatzea, eskura ditugun baliabideekin; kudeaketa ekonomiko horrek emanen digu modua gizartea eraldatzeko».
Ardo beltz litro bakoitzeko 0,925 euroko diru laguntzak emango ditu, eta ardo gorri litro bakoitzeko, berriz, 0,835 euro. Bederatzi milioi litro ardo inguru destilatzea kalkulatu dute.
Hala ere, upategiek ezingo dute nahi duten guztia destilatu. 2022an 500.000 ardo litro baino gehiago produzitu zutenek horren %10 destilatu ahal izango dute, 250.000 eta 500.000 litro artekoek produkzioaren %15, eta 250.000 litrotik beherakoek %20. Kooperatibek %20 destilatu ahal izango dute.
Joan den urtean, deflatazioak ez zuen inflazio osoa estali, nahiz eta urteko batezbestekotik gertu geratu zen azkenean. Puntu baten aldea baino ez zen izan deflatazio osoaren eta KPIaren urteko batezbestekoaren artean (%6,5). Gaur-gaurkoz, egoera antzekoa da. Inflazioak beheranzko joera hartu badu ere, deflatazioak oraindik ez baitu kontuan hartu prezioen igoera osoa: uztailean %2,6 izan baitzen inflazio tasa orokorra Hego Euskal Herrian.
Are handiagoa da azpiko inflazioarekiko aldea, ordea; hau da, energiaren eta landu gabeko elikagaien prezioen gorabeherak kontuan hartzen ez dituen adierazlearekiko aldea. Joan den hilabetean, %6,4an kokatu baitzen tasa. Eta hor dago gakoetako bat: erakundeek adierazle hori hartu baitzuten oinarritzat errenta zergak zenbat deflatatu erabakitzeko. Hala iragarri zuen lehendakariak Eusko Legebiltzarrean iaz, politika orokorreko eztabaidan, neurriaren berri ematean.
Azpiko inflazioaren bilakaera da, hain zuzen ere, neurriaren eraginkortasuna auzitan jar dezaketen argudioetako bat. Urtarrilean, zerga aringarria indarrean jarri zenean, deflatazioa halako hiru baitzen inflazio orokorra (%5,8), eta zertxobait gehiago azpiko inflazioa (%7,3). Uste baino gehiago ari da kostatzen bigarren adierazle hori makurtzea, azken hilabeteetan beheranzko joera orokorra izan arren. Edonola ere, eta dena esaten hasita, iaz inflazio osoa aintzat hartu ez bazuen ere, aise estali zuen deflatazioak azpiko inflazioaren batezbestekoa.
Zerga bilketa handitzen
Neurriaren eragina zalantzan jar dezakeen beste argudioa, baina, zerga bilketa da. Ez alferrik, prezioen garestitzeak eta lan merkatuaren bolada onak bultzatuta, uste baino diru gehiago ari baita sartzen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ogasunen kutxetan. Eta marka guztiak hausteko bidean da bilketa bigarren urtez jarraian: uztailera bitarte, 10.080 milioi euro bildu dituzte ogasunek denera, duela urtebete baino %7,3 gehiago da hori. Eta iazko urrian aurreikusi zuten aurten urte osoan 18.072 milioi bilduko zituztela aurten, hau da, 2022an baino %5,5 gehiago.
Emaitza positiboekin itxi dituzte ogasunek aurtengo errenta kanpainak ere. Are gehiago, nabarmen handitu dute zerga horren bidez bildutakoa: 3.913 milioi euro izan dira, iaz baino %8,4 gehiago. Aurtengo bilketa osoaren ia %39 da hori, gainera. Ezin esan daiteke, beraz, deflatazioak bereziki kalte egin dionik zerga bilketari. Ez, behintzat, PFEZ zergari. Jaurlaritzak kalkulatu zuen zerga aringarrien bidez iaz 250 milioi euro geratu zirela bildu gabe. Aurten, ordea, bildu gabeko kopuru hori ez litzateke ehun milioira iritsiko.
Fiskalitatea eztabaidagai
Deflatazioaren neurriak, halere, hasieratik eragin du desadostasuna, eta haustura txiki bat ere ekarri zuen gobernu bazkideen artean. Izan ere, neurria iragartzeko orduan jada, PSE-EEk deflatazio handiagoa galdegin zuen. Aldundiek argudiatu zuten, ordea, nahikoa zela deflatazioa %2 izatea. Batetik, ez zekitelako zein izango den urteko batezbestekoa; eta, bestetik, aurreikusten zutelako azpiko inflazioa %3ra jaitsiko dela urte amaierarako. Erabakia berrikusteko prest azaldu ziren agintariak orduan, baina iaz ez bezala, aurten ez dute deflatazioa handitu.
Oposizioak ere hasieratik kritikatu du neurria. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek salatu zuten neurria «erregresiboa» dela, ez duelako zerga sistemaren progresibotasuna aintzat hartzen —deflatazioa atxikipen taula guztietan neurri berean aplikatzen da—. Horregatik, pauso bat harago eman eta zerga sistema aldatzeko eskatu zieten EAJri eta PSE-EEri. PPk, berriz, zergak jaistea eskatu zuen.
Bada, zerga sistemaren inguruko eztabaida mahai gainean egongo da ikasturte berrian. Eztabaida horri sarri uko egin badiote ere, zerga sistemaz hausnartzeko konpromisoa agertu baitzuten EAJk eta PSE-EEk urte hasieran. Bozen osterako utzi zituzten lanak, dena den. Batzar nagusiak eta aldundiak eratuta, ikusteko dago noiz eta nola egikarituko dituzten asmo horiek. ikusteko dago, halaber, ate joka diren hauteskundeek zenbateraino baldintzatuko duten.