Urtea, oro har, ona izan da Bizkaiko eta Gipuzkoako baxurako arrantzaleentzat. Bertako kofradietan merkaturatutakoak %43 egin du gora, eta salmenten balioak %15, 2022ko emaitzekin alderatuta. Urrian amaitu da aurtengo arrantzaldia, eta Eusko Jaurlaritzako Garapen Ekonomikoko Sailak argitaratutako behin-behineko txostenaren arabera, pandemia aurreko kopuruetara itzuli dira: emaitzak 2019koen ia berdinak dira.
Informazio gehiago. Elkarrizketa. Leandro Azkue: «Nahiko genuke freskora gehiago joan, baina merkatuak agintzen du»
2022koekin alderatuta, gorakada handia izan da; batez ere, kofradietan enkantean jarri den arrain kantitatean. Espezien arabera, horrela izan da: hegaluzearena %13 handitu da, berdelarena %38, eta sardinarena %37. Aipagarria da antxoarena, aurreko urtekoa halako bi izan baita (%101).
Hori bi arrazoirengatik gertatu da. Batetik, Bruselak %17 handitu zuelako antxoaren arrantza kuota 2023rako, Bizkaiko golkoan espeziea leheneratu egin delako. Bestetik, eta batez ere, aurten antxoa euskal kostaldetik gertuago arrantzatu dutelako. Horrela, %72 bertako portuetan deskargatu dituzte Bizkaiko eta Gipuzkoako ontziek. 2022an, antxoa urrunago egon zen, Asturias parean, eta euskal portuetan %46 baino ez ziren izan deskargak.
Arrantzatutakoa bikoiztu izanak eragina izan du, halaber, salmenten guztizko balioan: %171 handitu da. Aurten, arrantzaleek alde izan dute antxoa handiagoa harrapatu dutela eta prezio hobean saldu dutela.
Kezka hegaluzearekin
Sardinaren salmenten balioa %33 handitu da, gehiago arrantzatu baitute. Aldiz, hegaluzearena %13 apaldu da, eta berdelarena %2. Txitxarroarena, berriz, %58 apaldu da. Baina hori kuotaren murrizketa handiari zor zaio -%96koa 2023an-, eta ez prezioari, gora egin baitu.
Izan ere, antxoa eta txitxarroa salbuespena izan dira, beste espezie guztietan jaitsi egin baita salmenta prezioa, azken urteetako joerari jarraituz.
Arrantzaleak hegaluzeak kezkatzen ditu gehien. 2023an, Bizkaiko eta Gipuzkoako portuetan %7 handitu dira deskargak, baina salmenten balioa %16 apaldu da bertako lonjetan. 2022an gertatu zen bezala, udan geldialdi batzuk egin dituzte, eta kanpaina urrira arte luzatu dute prezioa igotzeko asmoz, baina horrek ez du ia eraginik izan.
Gainera, etekina txikiagoa izan zitekeen, ez balitz hegaluzea euskal kostaldetik gertuago harrapatu dutelako beste urte batzuetan baino. Euskal portuetan arrantzatutakoaren %74 deskargatu dute, batez ere Getarian (% 51), Hondarribian (% 30) eta Bermeon (%10). Eta batez beste 3,31 euro ordaindu da kiloa. Kanpoan, zertxobait gehiago: 3,92 euro.
Gutxiago jaten da
Txostenean, Jaurlaritzak beste datu bat nabarmendu du: arrainak pisu txikiagoa duela erosketa saskian. 2022ko datuekin alderatuta, ondorioztatu du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritarrek, batez beste, 2021ean baino %17 gutxiago gastatu dutela arrainean, eta kontsumoa %22 apaldu dela -13,3 kilo pertsonako eta urteko, batez beste-.
Pandemian, kontsumoak gora egin zuen, baina 2013. urteaz geroztik joera da gero eta arrain fresko gutxiago kontsumitzea. Hala ere, handitu egin da kontserben, itsaskien eta moluskuen kontsumoa.
Imaz ez da izan zerga horren aurka mintzatu den bakarra, baina bai, agian, sutsuena. Iazko udan, artean proposamen bat besterik ez zela, Imazek ohartarazi zuen zerga «demagogiko» eta «antikonstituzionala» zela, eta inbertsioei eta enpleguari kalte egingo ziela. Orduko ohar horrek ez zuen funtzionatu, 2022ko azaroan Espainiako Kongresuak ontzat hartu baitzuen gobernuaren proposamena. Eta zerga auzitegien esku egoteak ez ditu kikildu PSOE eta Sumar, beren gobernurako akordio berrian hitzartu baitute luzatu egingo dutela, formula zehatza jakinarazi ez badute ere.
Hortaz, uler daiteke beren botoekin zerga gera dezaketen alderdiei zuzenduta dagoela azken egunotako presioa. Eta agian kasualitate hutsa da geratu diren lehen proiektuak Euskal Herrikoak izatea, baina susmagarria ere bada, jakinda EAJk Kongresuan dituen bost botoak funtsezkoak direla luzapenak aurrera egin dezan.
Iaz ez ziren derrigorrezkoak, eta jeltzaleak ez ziren erabat busti. Esan zuten berez ez zeudela zergaren aurka, eta zerga arintzea negoziatu zuten PSOErekin. Baina, bozketaren egunean, abstenitu egin ziren, argudiatu baitzuten legea gaizki eginda zegoela, eta auzitegiek atzera botako zutela.
Orain, berriz, zailagoa dute erabaki garbi bat saihestea: kontrako botoa emanez gero, ez du aurrera egingo, eta abstenitzen badira, Juntsen aldeko botoa ezinbestekoa izango da.
Oraingoz, ulerbera
Lehen erreakzioak ikusita, badirudi Imazen oharrak eta Lopez Atxurraren iragarpenak ez dituela haizeak eraman. Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako sailburua, Itsaso Atutxa Bizkaiko Buru Batzarreko presidentea eta Iñigo Ansola EEE Euskal Energiaren Erakundeko zuzendaria ulerbera azaldu dira Repsol-Petronorrekin. Baina egia da, aldi berean, tentuz jokatu dutela, ez baitute modu garbi batean esan EAJk zeren alde bozkatuko duen.
Egoera konplikatua baita EAJrentzat. Batetik, ez ditu mindu nahi ogasunei diru asko ekartzen dieten enpresak —Petronor, Iberdrola, Kutxabank—, baina haren esku dauden ogasunek ez diete mespretxurik egiten zerga horrek ekartzen dituen diruei. Bada, gainera, kontuan hartu behar duen beste faktore bat: hauteskundeak. Eusko Legebiltzarra berrituko dute martxoan edo ekainean, eta oposizioari karnata emango lioke zergaren luzapenaren aurka agertzeak.
Bankuek eta energia enpresek beraiek badakite ez dutela oso ospe onik herritar gehienen artean. Are gehiago: haiek gehiago zergapetzearen babesa indartu egiten da emaitza ikusgarrien berri ematen duten aldiro, eta aurten halako asko izaten ari da. Markak haustekotan dira Iberdrola eta Kutxabank, eta iazko errekorretik nahiko hurbil geratuko da Repsol, nahiz eta aurten petrolioa eta gasa iaz baino merkeago dauden.
Imazen konpainiak 2.750 milioi euroren irabazi garbiak izan ditu urtarriletik irailera, eta, kalkulatu duenez, 450 milioi euroren kostua ekarriko dio aurten energia konpainien gaineko zerga bereziak. Tasa horri batu beharko dio sozietate zergan, ingurumen eta udal zergetan eta Gizarte Segurantzari bere langileen kotizazioetarako jarritakoa —4.544 milioi iaz—.
Ezin da ukatu dirutza izango dela, baina, kexuak kexu, badirudi Repsolek sosak aurkitu dituela aurten ere inbertsio handiak finantzatzeko —4.362 milioi urtarriletik irailera, iaz baino %82 gehiago—, baina, era berean, bere 52.000 akziodunak ederki saritzeko: dibidenduen eta kapital murriztuaren artean, 2.400 milioi euro jasoko dituzte aurten.
Nondik etorri zaizu prentsa ekonomikoari buruz idazteko grina?
Uste dut azken urteetan egiten ibili naizen guztiaren amaierako produktua dela, urte askotako lanaren eta aktibismoaren emaitza. Asko haserretzen ninduen nola komunikatzen diren ekonomiari buruzko albisteak, eta hortik dator nire ezizena, Economista Cabreado (ekonomista ernegatua). Hizkuntza berezi bat erabiltzen dute, eta, jendeak ez ulertzeko, hizkera hesi bihurtzen da. Irakurketa nahita zailtzen dute, adituek bakarrik uler dezaten.
Bestalde, ekonomiaren aferan zabaltzen diren gezurren aurka guda bat daukat, uste baitut azken urteetan arazo hori areagotu egin dela.
Nolakoa izan da ideia horiek liburu batean idazteko urratsa?
Duela urtebete pasa erabaki nuen. Nik banituen beste gauza batzuen ideiak buruan, baina egia da azken bi edo hiru urteetan gordindu egin dela kontakizunaren eta narrazioaren bataila, ekonomiari buruzko hedabide handien partetik. Bankuei eta energia enpresa handiei zergak handitu dizkien gobernu bat dago Espainian, Etxebizitza Lege bat eta fortuna handien gaineko zerga bat onartu duena, eta uste dut horrek areagotu egin duela gezurren zabalpena.
Duela urtebete pasatxo argitaletxe batzuk ni limurtzen hasi ziren zerbait egiteko. Denbora neraman Twitter bidez gezurrak desegiten, eta ikusi nuen jendeak gustuko zuela. Hedabideen manipulazioari buruz asko hitz egiten ari zen garai horretan, baina inork ez zuen ekonomian espezializatutako hedabideei buruz hitzik esaten, eta banekien beste inork komentatzen ez zuen zerbait nuela. Horregatik erabaki nuen liburu honekin aurrera egitea.
Ekonomia jendearengandik urruntzea helburu dutela diozu. Nola lortzen dute hori?
Modu asko daude, baina hizkera mordoiloa erabiltze hutsa horietako bat da. Ekonomia jargoian anglizismo asko erabiltzen dira, eta, hein batean, zentzua du horrek, ekonomiari buruzko literatura gehiena anglosaxoia baita. Baina ia hitz denek dute itzulpena, eta itzultzeak asko errazten du ulertzea.
Beste bat da adituaren hitzak erabiltzea. Haiek beren buruari buruz irudi jakin bat sortu dute: «Gu gara ekonomiari buruz hitz egiten dugunak, eta, beraz, gu gara ekonomiaz dakigunak. Beraz, zuk, irakurleak, ekonomiari buruz ezer ez dakien horrek, sinpleki sinetsi ezazu kontatuko dizuguna». Hori da sortu duten hesi nagusietako bat, sortu duten zientzia zehatz izaera, non haiek diren jakitunak, batere politizatuta eta ideologizatuta ez daudenak.
Ez al da askotan apaindura gehiegirekin idazten?
Bai. Eufemismoak, paralelismoak, ondo daude jendeak hobeto ulertzeko erabiltzen badira. Baina prentsa ekonomikoan halakoak jendearengan iritziak sortzeko erabiltzen dira, albisteari kutsu positibo edo negatibo bat emateko, haiek nahi duten moduan. Ez dute nahi zuk ulertzea: haiek hedatzen duten mezua zuk irakurtzea eta zeureganatzea nahi dute.
Ezkerreko hedabide alternatiboak ere ez al dira partzialegiak Pedro Sanchezen gobernuaren neurriekin?
Eztabaida ederra da hori. Egia da eztabaidaren polarizazio horren ondorioz gobernu honen neurri askorekin adeitsuegi jokatu dugu ezkertiar askok.
El Salto-n, adibidez, oso kritiko izan gara Etxebizitza Legearekin, bizitzeko gutxieneko diru sarrerarekin, atzerritarren sailarekin eta Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroarekin… Baina egia da niri ekonomia kontuetan gehiago estutzea gustatuko litzaidakeela. Hala ere, nik egiten dudana da gehiegizko egurrik ere ez ematea, baina jendeari gezurrik esan gabe.
Ez naiz saiatzen jendeari esaten: aizu, Etxebizitza Legea izugarria da. Ez. Esaten dudana zera da: lege horri hainbat kritika egin dakizkioke, baina lehengoa baino hobea da. Eta hori errealitatea da.
Nola ikusten duzu ekonomia? Ez al da zientzia zehatz bat, izokin prentsak saltzen duen moduan?
Ekonomia zientzia bat da? Bai, baina milioika aldagai dituen zientzia bat da. Hainbestekoak eta hain kontrolaezinak dira aldagai horiek, ezinezkoa baita, haiek dioten moduan, formula sinple batekin etorkizuna aurreikustea. Eskaintzaren eta eskariaren legearekin gertatzen da, esaterako. Oso ondo dago Ekonomia graduko lehen mailan ikasteko, baina ez du zerikusirik errealitatearekin, eta egiten den edozein salerosketetan eragina duten faktoreekin.
Zientzia ekonomikoak, noski, balio digu etorkizuna aurreikusten saiatzeko, aurreikusten dugun etorkizun horretara hoberen moldatuko diren politikak egiteko, ikertzeko ea nola doazen zenbait politika eta neurri, edo jakiteko ekonomia modu batean edo bestean funtzionatzen ari den. Baina, azken finean, ekonomia guztiz politizatuta dago, ideologia hutsa da. Diodan moduan, ekonomian sartzea politikan sartzea da, eta uste dut izaera hori bera ez ikusteko sortu dela zientzia itxura hori.
Inflazioaren kasua al da hori? Ematen baitu inflazioa jaisteko modu bakarra interes tasak igotzea dela.
Inflazioak azken urteetako gerra ideologikorik handiena sortu du ekonomiari buruzko eztabaidaren munduan. Alde batetik, neoliberalak ditugu, ekin eta ekin dabiltzanak inflazio guztiak zirkulazioko diruarekin zerikusia duela esaten. Hala, banku zentralei eta estatuei egozten diete inflazioaren errua, gehiegi gastatzeagatik.
Bestetik, errealitatearen analisi bat egiten dutenak daude, gerra bat dagoela ikusten dutenak, lehorteak daudela, pandemiaren osteko botila lepoak daudela, pandemian aurreztutakoa itxialdiaren ostean bat-batean gastatzen dela, eta ondorioztatzen dutenak inflazioa bultzatu duten faktoreak direla. Ba faktore horietaz ohartu ostean, kontakizunaren gerra teorikoa baino gehiago ideologikoa denez, neoliberalek jarraitzen dute esaten inflazioa diru-masarekin dagoela lotuta. Baina diru-masa 2012an hasi zen, eta tartean deflazio urteak izan ziren.
Zer pasatuko da orain EBko arau fiskalak zorroztean?
Austeritatearen belatzei berriro kasu egiten badiegu, defizitarekin itsututa dauden horiei, 2008ko krisian gertatu zena gerta daiteke. Hau da, ekonomiatik dirua eta estimuluak kentzen badituzu, langabezia handiagoa izango da, eta enpresen porrota ekarriko du.
Gainera, 2008an, Europa hegoaldeko herrialdeen krisia izan zen, baina Alemania austeritate neurriekin hasten bada, herrialdea hondoratu dezakete, eta Alemania hondoratzea Europaren parte handi bati kalte egitea da.
Izan ere, «estrategikoa» da sektorea sindikatuentzat, eta Txinako enpresak Europako merkatua bereganatzea saihesteko bertako industria babestu behar dela uste dute. Hala, erakunde publikoei dei egin zieten neurriak hartzeko, baina baita Siemens Gamesari ere, enpresaren etorkizunaren alde egin dezan eskatu baitzioten.
Enpresa azaroaren amaieran da aurkeztekoa plan estrategikoa, eta sindikatuek ohartarazi zuten plan horrek lanpostuen galera ekar dezakeela. Antza, mahai gainean dago lurreko haize erroten adarra kentzea, eta horrek eragin handia izango luke Hego Euskal Herrian, planta gehienak adar horretakoak baitira.
Enplegu zuzenen galeraz gain, sindikatuek nabarmendu dute Siemens Gamesarekin lotutako beste industria asko daudela, eta horietan ere eragina izango lukete zuzendaritzaren erabakiek.
Hala, Gasteizko parlamentuak Lakuari eskatu dio neurriak har ditzala hartziduraren karbono dioxidoa arnastearen ondoriozko heriotzak ez gertatzeko. Zehazki, Euskadipreben Estrategian eskatu dituzte aldaketak, Osalanekin lankidetzan, baita alderdi politikoen eta sindikatuen partaidetzarekin ere.
Testua onartuta, upategiei prebentzioan laguntza teknikoa emateko aholkuak eta irizpideak ematea nahi dute aurrerantzean. Hala, neurri horiek aplikatu nahi dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoako sagardotegi, garagardotegi eta upategietan.
Arrisku sumagaitza
Kontu handia izan behar da edari alkoholikoak hartziduraz egiten diren plantetan karbono dioxidoarekin, ekoizpen prozesu hain automatizatuak ez dituzten lekuetan bereziki. Izan ere, karbono dioxidoa atzematea oso zaila da, eta ez du usainik; beraz, ohartzerako beranduegi izan daiteke.
Halako lekuetan ohikoa da gas neurgailuekin sartzea, baina bada beste metodorik, kandela batekin sartzea esaterako; oxigeno gutxi dagoenean, itzali egingo da: lekua utzi behar den seinale. Hala ere, hori ez da nahikoa, posible delako kandela bat piztuta izateko aski oxigeno egotea, baina ez arnasa normal hartzeko. Osalanen gomendioak dira upeletan bakarrik ez sartzea, eta, ahal bada, lotuta eta arnasa errazteko gailuekin joatea.
«Europako Batasunean lehen aldia da mugaz gaindiko arautegi bakarra egiten dela. Eder da, halere», goraipatu du Ipar Euskal Herriko ekoizleen izenean elkarrizketetan parte hartu duen Bixintxo Aphaulek. Gisa berean aritu da Unai Agirre, Euskal Sagardoa izeneko ekoizleen ordezkaria: «Ilusioa egiten digu denoi jatorri izena zazpi lurraldeetara zabaltzeak. Zentzu handia dauka, sagardoa baita aspaldian lurralde guztietan egin den produktua».
Aurtengo sagarrak bilduak, jo edo lehertuak, tinkatuak dira, eta kupel edo dupetan sartuak. Hartzitzen hasia da zukua, azukreak alkohol bilakatzeko bidean dira, eta heldu den urte hastapenean dastatzen ahalko da sagardoa. Baliteke ordukoz Bruselara eraman eskaerak erantzuna erdiestea.
Araba, Bizkai eta Gipuzkoako sagardo ekoizleek 2017tik badute JIK jatorri izen kontrolatua, Euskal Sagardoa izenekoa, baina urrunago eraman nahi izan zuten, eta Europara pasatu. Jatorri izen kontrolatu horiek estatuko sor-markak dira. Europak, berriz, JIB jatorri izen babestuak onesten ditu. Agirre Europari egin galdearen eramailea da erkidegoko hiru lurraldeetako ekoizleentzat. Adierazi du Iturburuko helburua sagardoari balioa bermatzea izan dela: «Sagardoak milaka urte ditu gurekin, eta ikusten genuen kalitatezko produktu gisa saldu eta dagokion balioa emateko garaia zela». Bestalde, garrantzitsua zitzaien «bertako sagarra» gordetzea, «altxor handia baitaukagu», Agirreren erranetan.
Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako sagardogileak ontsa aitzinatuak ziren, eta Bruselak urte hastapen honetako aurkeztu arautegia kontuan hartua zuen. Hortik zabaldu da «oposizio» egiteko epea. «Holako txosten bat aurkeztua delarik, Bruselako erakundeek epe bat uzten diete gaiarekin lotura duten guziek beren ikusmoldea ekar dezaten», esplikatu du Aphaule sagardogile baxenabartarrak.
Aphaulek arnoa eta sagardoa ekoizten ditu, baita sagar jusak ere, Garazi aldeko Jatsu herrian. Joan den udaberritik, Hegoaldeko eta Iparraldeko sagardogileen artean izan diren solas guzietan parte hartu du, egitasmo bateratu eta adostu batera heltzeko. Hainbesteraino, non Ipar Euskal Herriko ekoizleek sindikatu bat ere sortu baitute sarea antolatzeko, eta Aphaule ezarri dute buru. Joan den ekainean sortu zuten Iparraldeko Sagardoen Sindikatua jatorri-izen eskaeraren ondorio bat da. Iparraldeko sagardogileak, sagar ekoizleak eta Sagartzea tokiko sagarren kontserbategiak bilduko ditu sindikatuak. Jatorri izen babestuaren bermatzailea izateaz gain, gaurko eta biharko sagardogileentzat laguntza teknikoa ekartzeko tresna izan nahi du.
Aniztasuna alde
Hegoaldeko ekoizleek jakinarazi zieten Iparraldekoei eskaeraren berri, baina horiek ez ziren saretuak, eta ez zuten ikusten arazorik izan zitekeenik. Inaok, Frantziako Jatorriaren eta Kalitatearen Institutu Nazionalak deitu zituen arte, Aphaulek salatu duenez: «Inaok deitu duenean, erran diegu ez genuela arazorik Hegoaldekoek galde hori egiten bazuten, baina institutuak berehala ihardetsi zigun: ‘Kasu emazue, zeren eta eskaera onartua bada, hortik goiti Euskal Sagardoa deituko den oro babestua izanen da haien jatorri izenaren pean bakarrik’». Hots, bazter utziko zituen Iparraldeko sagar motak, sagardo egiteko moldeak. Aphaulek argi utzi du Hegoaldetik ez zela borondate txarrik: «Anitz lan bazuten eginik, eta, sinpleki, aitzina egin zuten beren galdearekin. Jakinez 250 ekoizle direla».
Horri oharturik lotu zitzaizkion lanari. Aphaulek uste du Hegoaldean ere ez zutela neurtu zenbateraino hertsatzaile bilaka zitekeen sor-marka. «Ez dut uste zinez ohartu zirenik». Iparraldekoek ikuspegia zabaltzera dei egin zieten orduan: «Ezin dugu gure euskal nortasuna gabe egin, gure erroak dira, gure laborantza». Aphaulek dio berehala ulertu dutela, eta elkarlanean hasi direla.
Alde juridikoari lotu direlarik, bi errealitate izan dituzte parean: Europako araudia, baina, oroz gainetik, bi estatuetako arau desberdinak. «Hegoaldeko euskal sagardoentzat Espainiak minkortasun airakor hein bat onartzen du, Frantzian baino aise hein goragoak; funtsean, Frantzian hein horiek ez dira onartuak», erran du Aphaulek, kontu tekniko bat azaldu nahian.
Araberan jokatu behar izan dute, eta Aphaulek dio irizpide bat izan dutela lagun: batasuna. «Batzen gaituzten gauzetan oinarritu gara, ez ezberdintzen gintuztenetan. Ezberdintasun horiek traba gisa ikusteko partez, abantaila gisa agerian eman ditugu». Hizkuntza eta nortasun bereko lurralde ttipian aberastasun eta aniztasun handia badela goraipatu nahi izan dute. «Jatorri izen babestu baten erran nahia bera da, azkenean: lurralde bateko ekoizpenaren eta historiaren arteko lotura hori izatea; egiazko harreman kultural bat bada sagardoarekin». Iparraldean Hegoaldean bezala, tokiko sagar motetarik egin ekoizpena da.
200 sagar mota
Jatorri izen horren aberastasunik handiena, Euskal Herriko laborarien historiari loturik, tokiko sagar moten andana eta joritasuna da. Jatorri izenerako genetikoki sailkatu eta izendatu dituztenetan, Hegoaldean 106 badira, eta Iparraldean 94. Denetarat, berrehun sagar mota.
Aphaulek esplikatu du Europan harriturik zirela produktu bakarrarentzat —sagardoa— 106 tokiko sagar mota izatea. «Horrez gain, Iparraldekook erraten diegu: ‘Guk ere bilketa lana egin dugu; baditugu Hegoaldean bezalako sagar mota batzuk, baina beste 94 ezberdin gehiago ere bai’».
Sagardoetan ere aniztasun bat aurkeztu dute. Iparraldean badira Hegoaldeko sagardo batzuen egite dutenak, baina badira beste mota batekoak ere. «Sagardo familiak definitu ditugu», segitu du Aphaulek; «batzuk bi aldeetan badira. Hortik, egin dugu Euskal Sagardoa edo Sagarnoa».
Orain Bruselako bulegoetan da gaia. «Erro sakonak dituen egitasmoa da. Aitzinean ematen du hemengo jendearen lana; gaurkoena eta biharkoena». Aphaulek uste du jatorri izenak ekoizle berri batzuk akuila ditzakeela. Gainera, uste du tokiko moten aberastasunaz «harro izateko arrazoirik» badela. «Tokiari egokituak diren motak dira, ez dira eritzen, ongi ontzen dira, halako sagarrik ez da jaten beste lurralde batean, dupaldi arras desberdinak lantzen ahal ditugu aniztasun horretarik —sagardo pindartsuak, pindar gutikoak, idorrak, gozoak…—.» Agirrek ere azpimarratu du aniztasun hori eta mendeetako lana badela gibelean: «Milaka urtez sagardoak eduki duen garrantziagatik, sagar mota asko sortzeko tokia izan da Euskal Herria. Hori hemengo baserrietan mendeetan egindako lana izan da. Kalkulatzen da mila sagar motatik gora edukiko ditugula». Ez denak segurtasun guziz sailkatuak izateko gisan.
Aniztasuna kontuan hartzeko helburuarekin, sagardi mota bat baino gehiago sartu dituzte arautegian: «Zoko bateko sagartze galdu batzuk, baita sagardi landu eta hesituak ere», dio Aphaulek. Jatorri izena ukaiteko baldintza da segitua eta zaindua izan dadin. «Bermatu behar da arautegian bildu sagar mota bat dela, eta zein sagarditatik heldu den».
Inao institutuan, Akitania Berria eta Okzitania eskualdeetako eremu zabaleko arduraduna da Laurent Fidele, eta euskal sagardoaren jatorri izen babestuaren galdea aztertu du. «Osaketan hautagaitza originala da, Hego Euskal Herriko zein Ipar Euskal Herriko ekoizpenak bilduko dituelako», aitortu du. «Euskal sagardoak berezitasun ukaezina badu, eta bi aldetakoak familia berekoak dira». Inaoren ikuspegitik, euskal sagardoak guziz ezberdinak dira Bretainian eta Normandian egiten direnetarik; «idorragoak, bixi edo minkorragoak dira». Berezitasun hori finkatzeko «txosten ederra» zaio Fideleri.
Heldu den urteko
Sagardo moten definizioen fintzen ari dira Bruselarako azken urratsetan. «Jada deskribatu dugu lurretik tinkatzekora nahi duguna; badakigu zer egin nahi dugun tinkatzetik botilara. Orain, ari gara deskribatzen botila horietako bakoitzean ateratzen den edari mota», azaldu du Aphaulek. Agirrek gehitu du lan hori bukatuta igortzen ahalko dutela dena: «Lan teknikoa da. Orain oso aurreratua daukagun dokumentazioa ixtea falta zaigu azken gauzekin eta Bruselara bidaltzea». Oraino bi hilabeteko lana ikusten du Agirrek. Inaoko Fidelek zehaztu du gauzak oraino ez daudela burutuak: «Hego Euskal Herriko eta Ipar Euskal Herriko ekoizleek, Madrilgo eta Parisko agintariek arautegi komun bat bururatzen ari gara. Ez da oraino bururatua».
2024rako esperantza dute Europako Batzordearen baimena, eta, beraz, jatorri izenaren erabilpena. «Segur da bi hilabeteren buruan Europako Batzordearen erantzun bat izanen dugula», aitortu du Fidelek.
Nafarroako ekoizleak integratzea da hurrengo pausoa «Batzuek interesa azaldu dute», azaldu du Agirrek.
Ingurumenean eta izaki bizidunen organismoan pilatuz doazen heinean, osasun kalte eta ondorio larriak eragiten dituzte. Horregatik, helburu argi bat du EB Europako Batasunak: per- eta polifluoroalkiloen erabilera nabarmen murriztea eta debekatzea. Alemaniak, Danimarkak, Herbehereek, Norvegiak eta Suediak eman zuten lehenengo pausoa: mota horretako 10.000 elementu kimiko baino gehiago debekatzeko eskatu zioten EBri, urtarrilean. Handik bi hilabetera, martxoan, Europako Gai Kimikoen Agentziak jarri zuen eztabaida mahai gainean.
Oraindik ez dago argi Europako klubeko kideek neurria noiz bozkatuko duten, ezta horrek aurrera eginez gero indarrean noiz sartuko den ere. Baina xehetasun batzuk aurreratu ditu EBk. Erakundeak zera nahi luke: «ezinbestekoak» ez diren kasu guztietan elementu horiek erabiltzeari uztea 2025erako. Baina zer da ezinbestekoa, eta zer ez? Bada, hori adoste aldera, bi irizpide hauexek zehaztu dituzte: produktua gizartearentzat «benetan» beharrezkoa izatea, eta hori fabrikatzeko per- eta polifluoroalkiloen alternatibarik ez izatea.
Alternatibaren bila
Batzuei besteei baino gehiago kostako zaie B plana aurkitzea. Hamalau sektoretan baino gehiagotan erabiltzen dituzte elementu kimiko horiek, hala nola nekazaritzan, eraikuntzan, automobilgintzan, energia berriztagarrien industrian eta ehungintzan. Horietako batzuk hasiak dira per- eta polifluoroalkiloak ordezkatzeko iturrien bila, baina nondik jo ezin asmatu dabiltza beste asko; adibidez, garraioaren eta farmaziaren sektoreak.
Hain justu, debekua gutxienez 2027. urtera arte luzatzea galdegin dio Europari Unife Europako Trenbide Sarearen elkarteak. Hango zuzendari Philippe Citroenen arabera, epe hori baino lehen debekua indarrean jartzeak eten egingo lituzke sektorearen hazkundea eta energia berderako trantsizioa. Sektorearentzat erronka handia izango da ekonomikoki egingarria eta ekoizpenarentzat baliagarria den alternatiba bat aurkitzea, garraioarena baita urtean per- eta polifluoroalkilo gehien erosten duen sektorea: 16.000 tona fluoropolimero erosi zituen 2020an.
Antzeko erreakzioa izan du farmazia industriak. «Aukera berriak aztertzeko denborarik ez badaukagu, baliteke zenbait medikamentu merkatutik atera behar izatea», ohartarazi zuten abuztu hasieran zabaldutako ohar batean. Bada, sektoreen eskaerei erantzunez, alternatibak aurkitzeko zailtasunak dituzten enpresei trantsizioa egiteko hamabi urterainoko epe bat ematea erabaki du EBk.
Zenbait estatu kideren desirak ere ase ditu batasunaren erabakiak. Industriari laguntze aldera, «erregulazio eten bat» indarrean jar zezatela eskatu zuen Frantziako presidente Emmanuel Macronek joan den uztailean, eta harekin bat egin zuen Belgikako lehen ministro Alexander De Crookek.
Osasuna kolokan
Karburo eta fluoro atomoak nahastuz sortzen dituzte per- eta polifluoroalkiloak. DuPont enpresako ikertzaile batek sortu zituen —enpresa hori da gai kimiko horien ekoizle nagusia—, 1930ean. Manhattan proiektuan ere erabili zituzten, uranioa aberasteko. Handik zenbait urtera egindako ikerketa batzuek adierazi zutenez, ordea, oso toxikoak dira.
Besteak beste, gibeleko eta giltzurruneko minbizia, kolesterola eta arazo kognitiboak eragin ditzakete. Eta zuzenean nozitu ez arren, edonon daude: arnastu, ukitu eta irentsi egiten dira, oharkabean. Are, zenbait ikerketak adierazi dutenez, elementu kimiko horiez josita dago AEB Ameriketako Estatu Batuetako txorrotako uraren %40.
Edonola ere, DuPont enpresak aspaldi izan zuen arrisku horien berri. Elementu horiek «oso toxikoak» direla adierazi baitzuten 70eko hamarkadan idatzitako dokumentu batean, baina informazio hori gordetzea erabaki zuten. Hamarkada bat geroago, dokumentu horren berri izan zuen AEBetako abokatu Robert Bilottek, eta bi konpainien aurkako salaketa jarri zuen.